Umberto Eco – Làm thế nào để khỏi phải biết thời gian

Umberto Eco

Làm thế nào để khỏi phải biết thời gian

Duy Doan dịch

Chiếc đồng hồ mà tôi đang xem (hiệu Patek Philippe đời 89) được mô tả là một cái đồng hồ bỏ túi, có hai lớp vỏ (double case) bằng vàng 18 carat, kèm theo cùng 33 chức năng. Bài báo giới thiệu đồng hồ mà không nêu giá cả, tôi cho là bởi vì thiếu khoảng trống (mặc dù nó đủ chỗ để ghi một cái giá lên đến hàng tỉ mà không cần in hết toàn bộ mấy con số 0). Với cảm giác rất là bực bội, tôi ra ngoài và tự mua cho mình một cái đồng hồ Casio mới với giá năm mươi ngàn lire [1], cứ như những người có cảm giác thèm muốn điên cuồng một chiếc xe Ferrari và ra ngoài tự làm nguôi chính mình bằng việc đi mua ít nhất là một cái radio dành cho xe hơi. Dù sao, để mang một cái đồng hồ bỏ túi, thì tôi cũng sẽ phải mua một cái áo gi-lê phù hợp.

Hoặc là, tôi tự nhủ, tôi có thể để nó trên bàn. Tôi sẽ tốn giờ này qua giờ khác để nắm được ngày, tuần, tháng, năm, thập kỉ, thế kỉ, vị trí của năm trong chu kì của năm nhuận, giờ, phút, và giây của thời điểm áp dụng việc tiết kiệm ánh sáng ban ngày (daylight saving time), giờ, phút, và giây của khu vực giờ mà tôi chọn, nhiệt độ, thời điểm thiên văn, tuần trăng, thời điểm bình minh và thời điểm hoàng hôn, độ sai lệch giờ mặt trời (equation of time) [2], vị trí mặt trời trong hoàng đạo – chưa kể đến cái trò vui của việc rùng mình trước cái vô hạn của bản mô tả di động và hoàn chỉnh của cái bản đồ sao, hoặc của việc nhấn cái nút ‘dừng’ trên mặt đồng hồ phụ dùng bấm giờ, và mặt đồng hồ phụ dùng đo vận tốc (tachymeter) [3], hoặc của việc quyết định khi nào tôi nên nghỉ mệt một tí và thư giãn với sự đảm bảo của chức năng báo thức được tích hợp trong đó. Tôi quên đi rằng có một dụng cụ chỉ mức năng lượng còn lại. Và vẫn còn một điều khác: nếu tôi muốn, tôi cũng có thể biết thời gian chính xác. Nhưng tại sao tôi phải biết?

Nếu tôi sở hữu được vật kì diệu này, tôi sẽ chẳng buồn để ý rằng lúc này là mười giờ mười phút. Ngược lại, tôi sẽ quan sát mặt trời mọc và lặn (và tôi có thể làm điều này thậm chí trong một căn phòng tối tăm), tôi sẽ để ý đến nhiệt độ, tôi sẽ đoán số tử vi, tôi sẽ mơ mộng vào ban ngày của cái mặt đồng hồ màu xanh mà tôi nhờ đó sẽ thấy được các vì sao vào ban đêm, nhưng tôi sẽ ngồi thiền cả đêm trong khoảng thời gian còn lại trước lễ Phục sinh. Với một cái đồng hồ như vậy, sẽ chẳng còn cần thiết nữa để mà phiền muộn về thời gian bên ngoài, vì điều đó sẽ trở thành mối bận tâm duy nhất của chúng ta trong cả cuộc đời; và thời gian mà cái đồng hồ chỉ ra, chẳng phải là cái phản ánh bất động của sự vĩnh hằng, mà là sự vĩnh hằng đang tiến về phía trước. Nói cách khác, thời gian sẽ chỉ là một ảo giác mang tính huyền thoại được tạo ra bởi tấm gương ma thuật đó.

Tôi đưa ra những vấn đề này, vì, trong lúc này, có những tờ tạp chí chỉ tập trung vào những cái đồng hồ được dùng để sưu tầm, những tờ tạp chí khá mắc tiền được in trên giấy bóng với các trang đầy màu sắc, và tôi tự hỏi liệu chúng có được tiêu thụ bởi những độc giả, những người đọc lướt qua chúng như thể chúng là những tập truyện cổ tích, hay là việc xuất bản nhắm vào cộng đồng của những người mua nghiêm túc, như tôi thỉnh thoảng vẫn thường ngờ vực. Điều này nghĩa là một cái đồng hồ cơ học, một sự kì diệu của hàng thế kỉ trải nghiệm, càng trở nên vô dụng, thì càng trở nên mạnh mẽ và rộng khắp cho cái nhu cầu để phô bày ra, để quan tâm một cách trìu mến, để ấp ủ như một vụ đầu tư, những cỗ máy thời gian hoàn hảo và tuyệt diệu này.

Tất nhiên là những cỗ máy này không được thiết kế để hiển thị một giờ ngắn ngủi. Sự dư thừa chức năng và cách bố trí thanh lịch trên cả đống mặt đồng hồ đối xứng nhau nghĩa là, để biết được bây giờ là ba giờ hai mươi thứ Sáu, ngày 24 tháng Năm, bạn phải dịch chuyển đôi mắt của bạn một đoạn nhất định, kèm theo là việc di chuyển một loạt kim đồng hồ, như là việc, theo trình tự, bạn ghi lại thông tin trong một cuốn tập ghi chép. Về vấn đề đó, những chuyên gia điện tử Nhật Bản đầy ganh ghét, lúc này đã bị ê mặt vì những sản phẩm thực tiễn của họ trước đó, đã tuyên bố với những hứa hẹn về những mặt đồng hồ siêu nhỏ dùng cho việc hiển thị áp lực không khí (barometric pressure), độ cao so với mặt biển, độ sâu của đại dương, chức năng đếm ngược, và nhiệt độ, còn chưa kể đến, dĩ nhiên là, ngân hàng dữ liệu, bộ phận chỉ thời gian đo đạc dữ liệu từ xa (telemetry), tám chức năng báo thức, chức năng chuyển đổi đơn vị tiền tệ, và chức năng báo hiệu mỗi khi qua một giờ (hour signal).

Toàn bộ các đồng hồ này, giống như toàn bộ ngành công nghiệp thông tin ngày nay, đang trong tình trạng đối diện với việc không còn chức năng thông tin nữa vì chúng cho biết quá nhiều thứ. Nhưng chúng cũng sở hữu đặc tính khác của ngành công nghiệp thông tin: chúng không còn cho biết bất kì điều gì ngoại trừ chính bản thân chúng và các chức năng bên trong chúng. Thời điểm mặt trời hay mặt trăng lên tới đỉnh đầu đều có thể đạt tới bằng những đồng hồ của các quí bà với những chiếc kim đồng hồ quá nhỏ, chỉ là một cái mặt đá cẩm thạch mà chẳng có giờ hay phút, với những đồng hồ dạng thế, thì tối đa, bạn có thể nói rằng chúng ta đang ở đâu đó giữa 12 giờ trưa và 12 giờ đêm, và có lẽ hôm nay là cái ngày trước ngày hôm qua. Dù sao (như nhà thiết kế đã gợi ý), các quí bà với những chiếc đồng hồ dành riêng cho họ còn phải làm gì nữa, ngoại trừ việc nhìn vào một thiết bị đang tự nói lên cái sự hư ảo của chính nó.

1988

Dịch tại Sài-gòn.
20100828

Chú thích của người dịch:

[1] lire: đơn vị tiền tệ của Ý.

[2] equation of time: chức năng này của đồng hồ dùng để tính độ sai lệch giữa giờ “trung bình” (tức là giờ được thể hiện trên đồng hồ) và giờ thực tế của mặt trời.

[3] tachymeter: dùng để đo tốc độ sau khi biết được khoảng thời gian di chuyển được trong một khoảng cách cố định (1km hay 1 dặm chẳng hạn).
Công thức: Tachymeter Dial = 3600 / Elapsed time in seconds
Thông tin thêm về tachymeter: http://www.seikoheaven.co.uk/Tachymeter


Nguồn:

Eco, Umberto. “How Not to Know the Time.” How to Travel with a Salmon & Other Essays. Trans. William Weaver. New York: Harcourt Brace & Company, 1994.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s