J. E. Cirlot – Tính biểu tượng của rồng

J. E. Cirlot

Tính biểu tượng của rồng

Duy Đoàn chuyển ngữ từ bản tiếng Anh của Jack Sage


Rồng là một con vật tuyệt diệu và là hình tượng phổ quát, mang tính biểu trưng ở trong đa số các nền văn hoá trên thế giới – từ nguyên thuỷ và phương đông cũng như thời kì cổ đại. Ngành nghiên cứu về hình thái loài rồng huyền thoại này sẽ dẫn đến kết luận rằng nó là một dạng hợp nhất từ các thành tố thuộc nhiều loài vật khác nhau có đặc tính hung hãn và nguy hiểm, như thuồng luồng, cá sấu, sư tử cũng như những con vật thời tiền sử (38). Krappe tin rằng sự sửng sốt đến từ việc khám phá ra những tàn tích còn lại của những con quái vật cổ xưa có lẽ là nhân tố góp phần cho cái nguồn cội của loài rồng thần thoại này. Theo đó, rồng là biểu tượng cho ‘con vật’ tuyệt đỉnh hơn hết thảy, và ở đây ta có cái nhìn lướt qua ban đầu về nghĩa biểu trưng của nó, liên hệ với quan niệm của người Sumer coi con vật đó như ‘kẻ địch’, một quan niệm sau này gắn liền với quỉ dữ. Dù vậy, con rồng – giống như mọi biểu tượng khác của bản năng trong những tôn giáo phi luân lí của thời xa xưa – thỉnh thoảng được phong vương và còn được tôn sùng, ví dụ như trong các chuẩn mực và trong cờ hiệu thuộc vương triều Mãn-thanh và thuộc về người Phoenicia và người Saxon (4). Trong rất nhiều truyền thuyết, che phủ lên cái nghĩa biểu tượng sâu thẳm nhất, loài rồng xuất hiện mang ý nghĩa rằng chúng là một kẻ thù từ thuở ban sơ mà trận chiến với chúng là một thử thách tối thượng. Apollo, Cadmus, Perseus và Siegfried (a) đều đã chinh phục được loài rồng. Trong nhiều kiệt tác tiểu sử thánh thần, các vị thánh bảo trợ mang chức hiệp sĩ – St. George và Tổng quản thiên thần [Archangel] St. Michael– được mô tả là có những hành động tiêu diệt quái vật; không cần hồi tưởng ai khác ngoài St. George do Carpaccio, hoặc do Raphael vẽ nên, hoặc St. Michael vùng Tous do Bermejo vẽ (b). Đối với Donteville (16), người có khuynh hướng ưa chuộng cách tiếp cận tính biểu tượng của các huyền thoại theo chủ nghĩa lịch sử hoặc theo hướng xã hội học, loài rồng biểu thị cho nạn dịch ảnh hưởng bao trùm lên cả nước (hoặc ảnh hưởng lên cá nhân nếu biểu tượng mang hàm ý tâm lí học). Con sâu, con rắn và cá sấu là những mối liên kết gần gũi với quan niệm rồng theo cách riêng của mỗi con. Tại Pháp, loài rồng cũng có mối liên hệ với những tên khổng lồ ăn thịt người cũng như liên hệ đến Gargantua (c) và những vật thể khổng lồ nói chung. Theo quan điểm của Schneider, rồng là biểu tượng của sự ốm đau (51). Nhưng trước khi đi sâu vào ý nghĩa của nó, ta hãy trích dẫn vài ví dụ để thấy rằng những tham chiếu về loài quái vật này phổ biến như thế nào.

Các văn kiện kinh điển và Kinh thánh thường ám chỉ chúng, điều này cho chúng ta những thông tin chi tiết về sự xuất hiện của loài rồng, cũng như về bản chất và thói quen của nó. Nhưng các mô tả về chúng nêu ra không chỉ một loại mà nói đến một vài loại rồng khác nhau, như Pinedo ghi nhận: ‘Có vài mô tả nó dưới dạng một con thuồng luồng có cánh; nó sống trên không trung và dưới nước, có hàm to lớn vô cùng, nó nuốt chửng người và thú, giết chóc sinh vật bằng cái đuôi khổng lồ của mình. Ngược lại, thì có vài mô tả cho nó là loài vật sống dưới đất, có bộ hàm tương đối nhỏ, cái đuôi to lớn và đầy sức mạnh chính là công cụ huỷ diệt, và nó cũng biết bay và giết chóc, uống máu những loài thú khác; có nhiều nhà văn coi nó như một loài lưỡng cư, trong trường hợp này thì đầu của nó là của một người đàn bà xinh đẹp với mái tóc dài rũ rượi và nó thậm chí còn ghê rợn hơn các phiên bản trước.’ Trong Kinh thánh, có vài nguồn tham chiếu sau đây về loài rồng: Daniel xiv, 22, 27; Micah i, 8; Jeremiah xiv, 6; Khải-huyền xii, 3, 7; Isaiah xxxiv, 13, và xliii, 20. Có những đề cập sâu hơn do Rabanus Maurus (Opera, III), Pliny (VIII, 12), Galen, Pascal (De Coronis, IX) nêu ra, và trong số những đặc tính khác mà những nhà văn này gán cho loài rồng thì có những điểm đặc biệt thú vị: rằng rồng là loài mạnh mẽ và đầy thận trọng, nó có cái nhìn tinh tường, và dường như tên của nó bắt nguồn từ chữ Hi-lạp derkein (‘seeing’). Vì lẽ đó, theo nghĩa đối lập rõ ràng với cái hàm ý ghê rợn, nó có nhiệm vụ  gác đền và canh giữ kho báu (giống như griffin, con quái vật sư tử đầu chim), nó cũng trở thành một trùng ngôn cho sự tiên tri và sự thông thái. Trong Kinh thánh, nó là mặt xấu của cái biểu tượng có tầm quan trọng; thật thú vị khi lưu ý rằng đảo chữ của Herod (d) trong tiếng Syria – ierudes – mang nghĩa ‘rồng lửa’ (46). Thỉnh thoảng người ta mô tả loài rồng có nhiều đầu và theo đó tính biểu tượng của nó lúc này thành ra mất thiện cảm, được gán cho cái nghĩa thoái lui và luỹ tiến của hết thảy sự tăng tiến của con số. ‘Và ngắm một con rồng lớn sắc đỏ, có bảy đầu mười sừng, và bảy mão thiên triều’, theo như sách Khải-huyền (xii, 3) đã viết. Có lúc rồng được đưa vào huy hiệu, trong trường hợp này nó mang tính biểu tượng về hình dạng có đặc quyền ưu tiên hơn của loài vật, ví dụ như rồng cắn đuôi chính nó – một Ouroboros (e) của phái Ngộ giáo [Gnostic], biểu tượng của tất cả những qui trình có chu kì và cụ thể là biểu tượng của thời gian. Rồng xuất hiện khá thường xuyên trong thuật luyện đan; đối với những nhà luyện đan, nhiều con rồng đấu với nhau minh hoạ cho trạng thái putrefactio (tách rời các Nguyên tố, hoặc sự phân rã của linh hồn). Và loài rồng có cánh tượng trưng cho nguyên tố dễ bay hơi, còn loài không cánh tượng trưng cho nguyên tố bất động (theo Albert Poison).

Có lẽ tại Trung-hoa thì loài quái vật này được dùng nhiều nhất và đạt được mức rạng ngời nhất. Ở đây nó trở thành biểu tượng cho quyền lực vương triều. Trong khi đó vị Hoàng đế đã đưa loài rồng năm móng vào danh sách những món đồ trang trí, thì những viên quan trong cung đình lại có quyền giữ lại chỉ bốn móng (5). Theo Diel, loài rồng Trung-hoa biểu tượng cho việc thống lĩnh và sự thăng hoa của cái ác (15), bởi vì hàm ý này là về ‘việc chinh phục rồng’, giống như cái tuân theo St. George một khi ngài hạ được nó. Frazer kể về việc người Trung-hoa, khi họ cầu mưa, đã làm thế nào tạo ra một con rồng lớn bằng gỗ và giấy rồi mang nó vào đám rước; nhưng nếu trời không mưa, họ sẽ tiêu huỷ đi con rồng (21). Trang-tử cho rằng điều này nổi lên từ việc loài rồng và loài thuồng luồng, có được sự tạo nghĩa thâm sâu và bao trùm toàn cõi vũ trụ, chúng là biểu tượng của ‘cuộc sống nhịp nhàng’. Mối liên hệ rồng/chớp/mưa/sự màu mỡ rất thường thấy trong các văn bản cổ ở Trung-hoa (17), vì lẽ đó mà loài vật tuyệt diệu này trở thành đường nối liên kết giữa vùng Thượng nguồn [Upper Water] với đất. Tuy nhiên, không thể nào tổng quát hoá được loài rồng trong thần thoại Trung-hoa, vì có nhiều loại rồng từ sống dưới lòng đất, trên không trung đến sống dưới nước. ‘Đất kết hợp cùng loài rồng’ nghĩa là trời đổ mưa. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc làm trung gian giữa hai thái cực của các năng lượng vũ trụ liên hệ với những đặc tính thiết yếu của tính biểu tượng ba lớp, tức là: lớp cao nhất thuộc về tinh thần; tầng trung gian thuộc về đời sống hiện tượng; và lớp thất nhất thuộc về loại hạ đẳng và năng lượng đất. Một phần có liên quan và đầy sức mạnh trong ý nghĩa về loài rồng là phần thuộc về sức mạnh và tốc độ. Những bức tranh xưa cũ nhất của Trung-hoa về loài rồng có nét tương đồng với nhũng bức tranh về loài ngựa (13). Trong tư tưởng bí truyền Trung-hoa, có những con rồng có mối liên kết với tính biểu tượng của màu sắc: rồng đỏ là kẻ canh gác nền khoa học cao cấp, rồng trắng là rồng của mặt trăng. Những màu sắc đó bắt nguồn từ các hành tinh và các kí hiệu Hoàng đạo.

Thời Trung cổ bên phương Tây, rồng xuất hiện với cổ họng và những cái chân của một con chim ưng, thân hình của một con thuồng luồng lớn, cánh của loài dơi và đuôi chụm lại thành hình mũi tên cuộn vào nhau. Theo Bá tước Pierre Vincenti Piobb, điều này biểu thị sự hợp nhất và sự hỗn loạn của những tiềm lực riêng biệt nhau của các thành phần: chim ưng tượng trưng cho tiềm lực trên cõi trời, thuồng luồng tượng trưng những đặc tính bí mật và thuộc về lòng đất, đôi cánh tượng trưng cho sự nâng cao trí tuệ, và cái đuôi (bởi vì có hình dạng giống như kí hiệu hoàng đạo của sư tử) tượng trưng cho sự thuần phục trước lí trí (48). Nhưng, nói rộng ra, thì tâm lí học ngày nay định nghĩa biểu tượng rồng như là ‘một thứ gì đó kinh khủng phải vượt qua’, chỉ vì ai chinh phục được loài rồng thì sẽ trở thành anh hùng (56). Jung đi sâu vào khi cho rằng rồng là hình ảnh của người mẹ (tức là, một tấm gương phản chiếu phản chiếu qui tắc làm mẹ hoặc vô thức) và nó biểu lộ sự ghê tởm của một người đối với quan hệ nội hôn [incest] và nỗi sợ phạm phải điều đó (31), mặc dù ông cũng đưa ra ý rằng nó chỉ đơn giản là tượng trưng cho quỉ dữ (32). Truyền thống Do-thái cổ bí truyền khẳng định rằng ý nghĩa sâu thẳm nhất về bí ẩn loài rồng không được xâm phạm (theo giáo sĩ Do-thái Simeon ben Yochai, được Blavatsky trích dẫn) (9). Loài rồng của toàn cõi vũ trụ (Katholikos ophis) theo phái Ngộ-giáo là ‘cái đạo xuyên suốt mọi điều’. Nó có liên hệ với ý niệm về sự hỗn độn (‘Sự hỗn độn hoặc Tinh thần của chúng ta là một con rồng hung tợn chinh phục tất cả mọi thứ’ – Philaletha, Introitus) và có liên hệ với sự tan rã (‘Rồng chính là sự tan rã của cơ thể’). (Các trích dẫn lấy từ triết gia Pseudo-Democritus.) Liên quan đến biểu tượng về sự tan rã, học thuyết Hermetic dùng các ngữ sau: chất độc, rắn độc, chất hoà tan, giấm triết học [philosophical vinegar] (f) = tiềm lực của chất chưa phân hoá (hoặc chất làm phân rã), theo Evola. Ông ta còn nói thêm rằng rồng và bò đực là những con vật đánh nhau với các vị anh hùng mặt trời (như Mithras, Siegfried, Hercules, Jason, Horus, hoặc Apollo) (g) – ghi nhớ đẳng thức phụ nữ = rồng, thuỷ ngân và nước; và màu xanh lục = ‘những gì không tiêu hoá được’ – và còn nói rằng ‘nếu loài rồng tái xuất hiện ở vùng trung tâm của “Thành trì các triết gia” của Khunrath, thì nó vẫn là con rồng bị người khác chinh phục và giết chết: nó là thứ tự nuốt chửng chính bản thân nó, nó là thuỷ ngân dưới dạng hình ảnh của việc thúc đẩy cơn khát cháy cổ, cái đói rã ruột hoặc sự mù loà để hướng đến một sự thoả chí’, hoặc, nói cách khác, Tự nhiên bị chính Tự nhiên hớp hồn và chinh phục, hoặc sự bí ẩn của cõi trăng sao luôn biến động và trở thành đối lập với cái thế giới bất biến do Uranus (h) chi phối. Böhme trong cuốn De Signatura rerum, định nghĩa một ý chí khao khát và tuy vậy lại không có thứ gì có thể thoả mãn nó ngoại trừ chính nó, thì nó là ‘khả năng cơn đói có thể tự cung cấp thức ăn cho chính nó’ (Plate VI).

Chuyển ngữ tại Sài-gòn
20120122



Nguyên chú của tác giả:

(4) BAYLEY, HAROLD. The Lost Language of Symbolism. London, 1912 (repr. 1951).

(5) BEAUMONT, A. Symbolism in Decorative Chinese Art. New York, 1949.

(9) BLAVATSKY, H. P. The Secret Doctrine. London, 1888.

(13) CHOCHOD, Louis. Occultisme et magie en Extrême-Orient. Paris. 1945.

(15) DIEL, Pail. Le Symbolisme dans la mythologie grecque. Paris, 1952.

(16) DONTEVILLE, Henri. La Mythologie française. Paris, 1948.

(17) ELIADE, Mircea. Tratado de historia de las religiones. Madrid, 1954.

(21) FRAZER, Sir James G. The Golden Bough. London, 1911-15.

(31) JUNG, C. G. Symbols of Transformation (Collected Works, 5). London, 1951.

(32) JUNG, C. G. Psychology and Alchemy (Collected Works, 12). London, 1953.

(38) LOEFLER-DELACHAUS, M. Le Symbolisme des contes de Fées. Paris, 1949.

(46) PINEDO, Ramiro de. El Simbolismo en la escultura medieval española. Madrid, 1930.

(48) PIOBB, P. V. Clef universelle des sciences secrètes. Paris, 1950.

(51) SCHNEIDER, Marius. La danza de espadas y la tarantela. Barcelona, 1948.

(56) TEILLARD, Ania. Il Simbolismo del Sogni. Milan, 1951.


Chú thích của người dịch tiếng Việt

(a) Apollo: Thần mặt trời trong thần thoại Hi-lạp.
Cadmus: Trong thần thoại Hi-lạp, là con của Agenor (vua xứ Phoenicia), là anh trai của Europa.
Perseus: Trong thần thoại Hi-lạp, là con trai của Zeus và Danaë (con gái của Acrisius và Argos), là kẻ bêu đầu Gorgon Medusa và cưới Andromeda sau khi cứu nàng ta khỏi con quái vật biển.
Siegfried: Một vị anh hùng trong thần thoại Norse.

(b) Bức hoạ vẽ St. George và rồng do Vittore Carpaccio (1460-1525, hoạ sĩ người Ý thời kì đầu giai đoạn Phục-hưng) thực hiện:
http://www.vittorecarpaccio.org/St-George-and-the-Dragon-%28detail%29-1516.html

Bức hoạ vẽ St. George và rồng do Raphael (1483-1520, hoạ sĩ và kiến trúc sư người Ý) thực hiện:
http://www.nga.gov/fcgi-bin/tinfo_f?object=34.0&detail=none

Bức hoạ vẽ St. Michael và rồng do Bartolomé Bermejo (1440-1495, hoạ sĩ người Tây-ban-nha, thuộc trường phái Flemish) thực hiện:
http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/bartolome-bermejo-saint-michael-triumphs-over-the-devil

(c) Gargantua: Một trong hai gã khổng lồ trong bộ tiểu thuyết bốn cuốn La vie de Gargantua et de Pantagruel (The Life of Gargantua and of Pantagruel) của François Rabelais (1494-1553, nhà văn người Pháp)

(d) Herod (73 BC-4 BC): Vị vua, do La-mã chỉ định, của vùng Judae (thuộc Palestine cổ).

(e) Ouroboros: Một biểu tượng cổ xưa của Ai-cập cổ đại

Hình lấy từ http://www.dragon.org/chris/ouroboros.html

(f) Philosophical vinegar (acetum philosophorum): còn được gọi là sữa trinh nữ (virgin’s milk) hoặc nước thuỷ ngân (mercurial water), là chất hoà tan kim loại. Một trong những tên Hermetic của n1 là Sophic Hydor. Theo Theophrastus, philosophical vinegar là dung dịch acid sulfuric của nhà hoá học, nhưng văn kiện Turba cho rằng nó là chất dung dịch nước thuỷ ngân dùng để hoà tan vàng. Một số khác khẳng định rằng philosophical vinegar là chất làm từ những vỏ rùa tươi nguyên bằng phương pháp thăng hoa và chưng cất. (Theo Martinus Rulandus, A Lexicon of Alchemy: http://www.rexresearch.com/rulandus/rulxa.htm)

(g) Mithras: Vị thần ánh sáng, của Iran.

Hercules: Là tên La-mã của vị á thần Hi-lạp Heracles, con trai của Zeus và Alcmene (cháu gái của Perseus).

Jason: Thủ lĩnh của một nhóm đi đến Colchis để tìm Lông cừu Vàng trong thần thoại Hi-lạp (nhóm này gọi là Argonaut).

Horus: Vị thần trong thần thoại Ai-cập, có hình dạng chim ưng với đôi mắt là mặt trời và mặt trăng.

(h) Uranus: Trong thần thoại Hi-lạp, là vị thần của bầu trời, chồng của Geaem, bị con mình là Cronus thiến mất, và từ bộ phận sinh dục của Uranus sinh ra Aphrodite, nữ thần tình yêu.

Nguồn:

Cirlot, J. E. “Dragon.” A Dictionary of Symbols. Trans. Jack Sage. 2nd edition. London: Routledge, 1971.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s