Hans Biedermann – Tính biểu tượng văn hóa của Rắn

Rắn là một loài vật  có tính hình tượng cao vì sự kết hợp của nhiều tầng nghĩa.  Trong nhiều nền văn minh cổ xưa, loài rắn tượng trưng cho địa ngục hay vùng đất của người chết,  có thể vì nó sử dụng hầu hết phần đời của mình để  sống  ẩn nấp trong hang đất, nhưng có lẽ còn vì khả năng trẻ hóa qua những lần thay da. Loài rắn di chuyển dễ dàng mà không cần chân, sinh ra từ trứng giống như loài chim, và có thể giết đối phương bằng một lượng nọc độc vừa đủ.


Snake rejuvenated by shedding its skin. Hohberg, 1647

Loài rắn có sự kết hợp tự nhiên rất đặc biệt với sự sống và cái chết, nó đóng vai trò quan trọng trong nhiều nền văn hóa. 

Mãng xà trong kinh thánh, là hiện thân của quỷ Satan trong vườn địa đàng, về sau trở thành “con mãng xà bằng đồng được Moses treo lên một cây sào. Giải thích giống với chuyện chúa bị đóng đinh.
Cây trượng của Aaron hóa thành con mãng xà  và nuốt hết những con mãng xà khác của các thầy tế của Pharaoh.

Trong thần thoại của dân Scandinavi một con rắn khổng lồ [Jormungandr] bao quanh trái đất, một biểu tượng của biển cả, không khác trong huyền thoại khác của người Ai cập cổ, rắn Apophis khổng lồ đã đe dọa lật thuyền của thần mặt trời.

Jormungandr

Ban đầu, trong bản Physiologus của Kito mang đến sự hiếu kỳ về ý nghĩa biểu tượng của loài rắn : Bởi sự tự lột da, loài rắn được liên tưởng đến sự hồi xuân ( Kito cũng khuyên nên vứt bỏ “tuổi già của nhân gian” và tranh đấu để đạt được đời sống trường sinh bất tử.)  Khi loài rắn uống nước từ suối, nó bỏ lại nọc độc của mình trong hang để giữ cho nước được tinh khiết ( theo Kito, muốn có được nước trường sinh phải từ bỏ mọi sự tà ác. ) Rắn chỉ cắn những ai được bao bọc và  tránh né những  gì không che chắn ( vì vậy chúng ta nên bỏ đi những phục-sức-dục-vọng và trở nên thanh-sạch, như vậy ác quỷ sẽ chẳng còn cách gì quấy nhiễu chúng ta). Cuối cùng, một con rắn trong lúc nguy hiểm chỉ bảo vệ cái đầu của nó, bên ngoài hang ổ,  cơ thể của nó có thể bị tấn công ( vì vậy chúng ta nên bảo vệ đầu của mình,  tức là, như đức chúa dù không bao giờ từ bỏ chính mình, nhưng phải hy sinh thân thể như một kẻ tuẫn đạo).

Đặc biệt ý nghĩa biểu tượng con rắn cắn vào đuôi của nó ( Greek Uroborus) tượng trưng cho vòng tròn hồi tiếp vĩnh viễn, hay là cho cái vô hạn. Theo sự truyền tụng của các nhà giả kim thì nó làm liên tưởng đến quy trình tuần hoàn ( sự bốc hơi và cô đọng nối tiếp nhau vĩnh viễn), trạng thái “thăng hoa” thường được tượng trưng bằng những cái cánh.

Truyền thống tượng trưng luôn nhấn mạnh mặt xấu của loài rắn ( chẳng hạn như sự nguy hiểm từ chất độc của nó), do đó các loài vật tìm cách để tiêu diệt rắn ( Đại bàng, Cò, chim ưng) đã tạo thành một liên minh cộng sinh. Cả vì hệ thống chuyện thần thoại cũ  và vì hình dáng bí ẩn lẫn sự liên tưởng nó với đất và địa ngục. Ví dụ, một con rắn trong nhà có thể liên tưởng đến sự phù hộ của ông bà tổ tiên. (hình tượng rắn đội vương miệng cũng xuất hiện nhiều trong thần thoại dân gian).  Loài rắn còn được tượng trưng cho việc chữa bệnh và sự đầu thai. (chẳng hạn nhưu con rắn của thần ASCLEPIUS [ xem  thêm về CADUCEUS]). Theo người Ai cập cổ,  Con rắn Uraeus (rắn hổ mang hiếu chiến) đại diện cho uy quyền, ngoài việc phun chất độc vào kẻ thù của Pharaoh, nó còn được  mô tả qua hình tượng cuộn quanh chiếc đĩa mặt trời  kết hợp với nhiều thần mặt trời khác (?).

Trong thời kỳ tiền Colombo ở điểm giữa châu mỹ, Con rắn của người Aztec đã xuất hiện như ngày thứ năm trong lịch của họ. Loài rắn làm liên tưởng như sự nghèo khó và vô gia cư, đa phần là dự báo điềm xấu cho những ai sinh ra dưới dấu hiệu này, những người được cho là sẽ trở  thành kẻ bán hàng rong hay chiến binh, mãi mãi lang thang không nơi ở cố định. Tuy nhiên, Mãng xà có lông vũ  Quetzalcoátl  ( được vẽ với bộ lông màu xanh của chim Quetza) có ý nghĩa tâm linh rất lớn, có lẽ vì nó tượng trưng cho sự cân đối hai mặt Rắn-Chim ( như Trời-Đất) ( Mãng xà lông vũ của người Maya có tên là Kukulcan.)

Quetzalcoatl feathered serpent form as depicted in the Codex Telleriano-Remensis

Hai mặt Chim-Rắn được thấy trong  huy hiệu của thành phố Mexico ( Aztec, Tenochtilán) huy hiệu có hình con đại bàng đậu trên cây xương rồng với con rắn trong vuốt của nó. Khắp nơi trên thế giới những cặp như vậy có ý nghĩa lớn giống như biểu tượng của những sự đối lập hoàn toàn [ xem M. Lurker, Adler und Schlange, 1983.]


Coat of arms of Mexico

Snake: Giant stone head of plumed serpent. Maintemple of Tenochtitlan (Mexico City)

Trong tác phẩm văn xuôi của Goethe nhan đề “Fairy Tale”, Loài rắn tượng trưng cho sự truyền bá tính người thuần túy. Tuy nhiên từ xưa, rắn làm ta liên tưởng đến thứ gây-sợ hãi. Các con vật thần thoại như Basilisk [tử xà khổng lồ] và Rồng là phiên bản phóng đại nỗi sợ hãi đối với loài rắn. Trong phân tâm học thì nỗi ám ảnh của loài rắn được giải thích giống như sự sợ hãi biểu tượng tính dương.

Con hỏa xà Kundalini trong hệ thống triết lý của người châu á nguyên thủy  nằm cuộn ở vùng hội tâm của xương sống*,  biểu trưng cho nguồn năng lượng của sự sống được đánh thức và nâng cao trong suốt quá trình thiền định. [xem thêm Crocodile]

Kundalini

Những loài vật tương tự rắn đóng vai trò quan trọng như “loài vật bảo vệ kho báu trái đất” trong truyền thống tượng trưng của người Ấn Độ cổ.  Những á thánh nhân từ được gọi là “Nagas”, Các nhà điêu khắc miêu tả họ giống con người với thân của loài rắn, đứng bảo vệ ở những ngôi đền. Tuy nhiên theo thần thoại, nọc độc rắn đã  bị Griffin “Chim trời Garuda có lông bằng vàng” bắt  được và tiêu hủy.  Dù vậy, loài rắn vẫn rất được sùng kính chỉ sau Bò và Tinh Tinh, căn bản bởi vì sự lột xác ( liên tưởng đến sự sống được tái khởi) và sự gần gũi của nó với nước, thành tố quan trọng của sự sống ( liên tưởng đến  sự sinh sản, màu mỡ). Thần Vishnu ngủ trên con rắn nghìn đầu Ashi Sesha, các thần và Titan đã quấn con rắn Vasuki quanh đỉnh núi Meru khi họ khuấy “biển sữa” nguyên thủy để sáng tạo nên thế giới. Nữ thần rắn Manasa đã điều khiển trái đất khi thần Vishnu ngủ. Loài rắn là hiện thân cho sức mạnh và diện mạo của nhiều vị thần.

Thần Vishnu nằm trên con rắn Ashi Sesha,  cho vợ là Lakshmi vuốt chân. Phía trên là thần Brahma bốn đầu.

Snake: Naga, bảo vệ ở các cổng đền của Hindu giáo.

Rắn-cái, biểu tượng thứ năm trong những cung hoàng đạo củaTrung Hoa, đại diện cho bản tính ranh mãnh. Một người bị gọi là “Hai mặt” được diễn tả theo người Trung Hoa giống như kẻ có tâm-xà.  Theo một nguồn khác, một dòng sông quanh co được xem là giống rắn, và huyền thoại, truyện thần tiên thuật lại cách loài rắn đã trả ơn những ân nhân của nó bằng những viên ngọc trai. Nhiều người tin rằng việc sở hữu một bộ da rắn sẽ  mang đến sự giàu sang. Theo phân tâm học phương tây, mơ thấy rắn được giải thích liên quan đến tính dục : Cơ thể loài rắn tượng trưng cho dương vật, và cái đầu hình dạng tam giác tượng trưng hình dạng  “mu” của phụ nữ.  Trong chiêm tinh học Trung Hoa, năm rắn là những nhăm 1989, 2011 và cứ lặp lại mỗi 12 năm.

Những bức chạm khắc trên đá cho biết trong văn hóa của bắc Phi, rắn khổng lồ đại diện cho mưa và nước ở mọi nơi, hơn nữa, mô tả chúng như một loài vật được tưởng tượng và có sừng. Giống trong những thần thoại của vùng này, ở Nam Phi chúng ta còn tìm thấy  những bức vẽ những con rắn lớn có lẽ tượng trưng cho bề mặt của quả đất, chuyển động uốn lượn của nó liên tưởng đến những ngọn núi và những thung lũng [H. Kolmer].

Trong Thần đạo của người Nhật chúng ta tìm thấy một thần thoại không khác gì chuyện Hercules ( cuộc chiến với rắn ba đầu),  hay Perseus ( xem Gordons), và thánh Goerge : thần giông tố Susano-o cuối cùng đã đánh bại con rắn tám đầu Yamata-no-orochi, tìm thấy trong đuôi của nó một cây kiếm thần và cứu tù nhân là công chúa Inadahime, vợ chàng.  Mặc dù gió bão thường được miêu tả như là sự phá hoại trong thần thoại Nhật bản (Chúng phá hủy những cánh đồng lúa linh thiêng được trồng bởi nữ thần mặt trời Amaterasu), nhưng chúng vô tội vì giúp Susano-o tiêu diệt rắn khổng lồ.

 Susanoo giết Yamata no Orochi, Kunuteru vẽ.

Con rắn trong vườn địa đàng đã dụ dỗ Eve trái lời dặn của chúa rằng không được ăn trái của cây tri thức, Hay được gọi là Samael trong huyền thoại Do thái (Jewish) trung cổ, cái tên gợi nhớ đến Lucifer, hoàng tử bóng đêm. Con mãng xà, được mô tả bằng ý nghĩ của nó như sau : “Nếu ta dụ dỗ tên đàn ông, hắn sẽ không nghe, vì hắn là người cương quyết. Vậy nên ta sẽ nói chuyện với người phụ nữ trước, người rất dễ dao động. Ta biết rằng ả sẽ nghe lời ta, vì một phụ nữ sẽ lắng nghe bất kỳ ai”.

Nhà  tâm lý học  Jung nhận xét Rắn ( như tất cả những loài bò sát khác) là loài vật sống ở thời kỳ sớm nhất của trái đất và loài người.
Trong những phát biểu của Ernst Aeppli, loài Rắn “ cư ngụ ở những nơi huyền bí trong tự nhiên”;  Nó là “hiện thân của sức mạnh nguyên thủy đặc biệt”. Tất cả những trải nghiệm của chúng ta ngụ ý rằng đó là biểu tượng quan trọng của sức mạnh tinh thần. Khi loài rắn xuất hiện trong những giấc mơ thì nó là hiện thân cho sức mạnh từ phần sâu nhất trong tinh thần của người đó, sức mạnh cổ xưa, chúng ta có thể nói, cổ xưa như chính giống loài bò sát nguyên thủy của nó.

Trong những hình minh họa của các bài luận, mặt xấu của loài rắn thường được nhấn mạnh :  “tên bịp bợm”,  “kẻ máu lạnh” , và “người ác hiểm”  để chỉ  tất cả những ai xảo trá. Thực vậy, sự biểu đạt cảm xúc trong câu tục ngữ “Nurse a viper to one’s bosom” (nuôi dưỡng những kẻ phản bội mà không nghi ngờ gì) của người xưa (so sánh với tác phẩm điêu khắc Trung cổ miêu tả phụ nữ khỏa thân với hai con rắn trên vú, biểu hiện sự dâm đãng và đam mê nhục dục.)

ManhTuan Nguyen dịch

Nguyên chú:

Lurker, M. , ed. Warterbuch der Symbolik. Stuttgart: Kroner, 1979.

Aeppli, E. Der Traum und seine Deutung. Zurich: E. Rentsch, 1960; Munich,

1980.

Chú thích của người dịch:

“Nurse a viper to one’s bosom” : là câu tục ngữ có nghĩa tiếng việt như câu “Nuôi ong tay áo, nuôi cáo dòm nhà”.

Nguồn:

Hans Biedermann.”Snake.” Dictionary of Symbolism: Cultural Icons and the Meanings Behind Them. Trans. James Hulbert . Illustrated edition, New York 1989.

Advertisements

One comment on “Hans Biedermann – Tính biểu tượng văn hóa của Rắn

  1. Pingback: NĂM QUÝ TỴ NÓI CHUYỆN THẦN RẮN (Vũ Nam Hải) « Ngoclinhvugia's Blog

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s