J. E. Cirlot – Tính biểu tượng của loài rắn

Nếu như tất cả các biểu tượng đều có những chức năng thực sự và là dấu hiệu của những thứ mang đầy sinh lượng, thì loài Mãng xà hay rắn cũng vậy, biểu thị cho nguồn năng lượng của chính nó – của sức mạnh thuần khiết và giản đơn, của tính đa trị và mâu thuẫn tự thân. Toàn dạng hay chỉ vài đặc điểm chính của nó cũng là một nguyên nhân cho sự đa dạng về ý nghĩa biểu tượng – ví dụ, cách duy chuyển hình gợn sóng, biểu tượng khi kết hợp với cây cối,  cả về dạng hình giống rễ và cành cây, phương cách tự lột da, cái lưỡi đầy đe dọa, hoa văn nhấp nhô trên thân, tiếng khè, ngoại dạng giống với dây chằng, Phương pháp tấn công bằng cách xiết chặt con mồi  …vân.vân…

Serpent (after an Inca image). 

Tuy nhiên, những cách biện giải khác nhằm vào môi trường sống đa dạng của nó:  Có loài rắn sống ở rừng,  sa mạc, Rắn nước trong ao, hồ, giếng hay suối. Ở Ấn Độ, việc thờ cúng rắn hay linh hồn rắn được liên tưởng đến biểu tượng của các vùng biển. Rắn là kẻ bảo vệ cho sự thanh xuân và bất tử, cũng như tinh thần quảng đại thanh cao của họ – bằng hình tượng kho báu. Còn bên phương tây, Bayley đã từng cho rằng loài rắn, với hình dạng ngoằn nghèo giống như ngọn sóng, có thể là biểu trưng cho sự tri ngộ sâu xa và những điều bí ẩn vĩ đại. Đến ngày nay, trong vô số chúng cũng như các loài khác trong sa mạc, Rắn là sức mạnh của sự phá hủy, gây đau đớn cho những ai đã vượt qua Biển Đỏ và rời khỏi Ai Cập (57), theo nghĩa này, chúng làm ta liên tưởng tới “sự cám dỗ” mà  những người muốn vượt qua giới hạn bản thân để đến được cõi “Tịnh độ” phải đối mặt. Điều này giải thích lý do vì sao Blavatsky cho rằng, bề ngoài loài rắn tượng trưng cho cám dỗ vật chất ( như Medea với Jason, Omphate với Hercules, Eva với Adam),  cách hiểu đó mang đến cho chúng ta một phát họa chân thực về sự vận động của một tiến trình ghép hợp, và cách mà cái yếu ẩn nấu trong cái mạnh hay “cái trước” đã ở trong “cái sau”(9). Diel cho rằng, Rắn không tượng trưng cho tội lỗi của một cá nhân mà là đặc tính của ác quỷ, vốn có trong mọi thứ xấu xa của con người. Một ý tưởng tương tự kết hợp chặt chẽ trong huyền thoại của dân Scandinavi về mãng xà Midgard(15). Đây là sự kết hợp rõ ràng nhất giữa rắn và tính nữ. Eliade đã ngiên cứu thấy rằng  Gressmann tôn kính Eve giống như vị nữ thần địa ngục của người Phoenicia cổ, hiện thân bằng con rắn. ( dù sự giải thích sẽ tốt hơn khi liên tưởng hình dạng của nó với hình minh họa ngụ ngôn về con ma Lilith, địch thủ và là một Eve quyến rũ). Ủng hộ cho quan điểm này, Eliade cho rằng nhiều vị thần ở Địa trung hải được miêu tả đang mang một con rắn trên một hay cả hai tay (ví dụ the Greek Artemis, Hecate, Persephone), ông mô tả tượng các nữ tu Cretan được chạm khắc tinh xảo bằng vàng hay ngà, và liên hệ những hình ảnh thần thoại của loài rắn với mái tóc phụ nữ (Medusa the Gorgon, hay the Erinyes). Ông thêm rằng, ngay ở châu âu còn tồn tại một niềm tin rằng tóc rụng của một người phụ nữ do ảnh hưởng của mặt trăng sẽ hóa trành rắn (17) Mãng xà (hay rắn) rất phổ biến ở Ai Cập, những chữ tượng hình tương ứng như phát âm từ Z đại diện cho cách di chuyển của loài rắn. Giống kí hiệu của loài sên, hay rắn có sừng [phát âm tương đương của từ F], chữ tượng hình này liên tưởng đến khởi nguyên hay sức mạnh phổ quát. Theo cách phát âm bình thường, tên của một vị nữ thần được xác định bằng dấu hiệu tượng trưng của loài rắn – điều đó ngang với cách nói rằng: “linh hồn của phụ nữ đã sa vào cám dỗ vật chất và quỷ quái”. Loài rắn còn đại diện cho cái ban sơ, như những loài bò sát khác,  – loài vật nguyên thủy nhất của sự sống. Trong “Book of the Dead [XVII]”, Rắn là loài bò sát ca ngợi thần Ra đầu tiên khi ông xuất hiện trên mặt nước của thần Nou [hay Nu hay Nun]. Sự dính líu đến ma quỷ của loài rắn được ví dụ điển hình trong Tuat, linh hồn của quỷ được khắc họa giống với loài rắn, tuy nhiên, chúng – như loài rồng được thuần phục-  có thể đem đến sự phù trợ, như một nguồn sức mạnh được làm chủ, được điều khiển, để phát triển và tận dụng cho những mục đích tinh thần to lớn và cho sự phát triển của nhân loại,  theo cách hiểu này thì chúng tương ứng với nữ thần Nekhebit và Uadjit [hay Buto]. Chúng còn là rắn thần Uraeus –  mang biểu tượng tính tương tự như Kundalini-  hình tượng trên những trang sức quí nhất của vương miệng hoàng gia Ai Cập [19]

Như đã nói ở trên, nét đặc trưng cơ bản của loài rắn quyết định ý nghĩa biểu tượng của nó. Theo trích dẫn trong định nghĩa của Teillard về loài rắn :”  loài động vật được ban cho năng lực cảm tính, sự tự lột da biểu trưng cho sự hồi sinh, cách duy chuyển lượn sóng [việc cuộn tròn và khả năng siết chặt] biểu trưng cho  sức mạnh. Và vì bản chất xấu xa nên nó đại diện cho tính ác trong tự nhiên.” [56]. Khả năng tự lột da gấy ấn tượng mạnh với các tác gia cổ đại : những nhà thông thái ở Alexandria tin rằng khi loài rắn lột da là nó vứt bỏ đi tuổi già của mình, rằng nó có cả khả năng giết lẫn chữa bệnh, cả tích cực và tiêu cực. Vì thế là biểu tượng và đặc trưng cho sức mạnh hiếu chiến, cho sự thống trị thế giới [ đây là ý tưởng bắt nguồn từ Ba Tư, đạo Gnostic và Manichean] Cuối cùng ông chốt hạ rằng “rắn là loài vật linh thiêng nhất”. Jung đã chỉ ra rằng những giáo sĩ Gnostic liên tưởng loài rắn với tủy và dây thần kinh cột sống, một hình tượng xuất sắc thể hiện tiềm thức một cách đột ngột và bất ngờ, bằng sự xâm nhập và chế ngự khủng khiếp. [31] ông thêm rằng, theo tâm lý học, loài rắn là dấu hiệu cho những cảm giác đau khổ của những rung động bất thường trong tiềm thức, nghĩa là, sự tái khởi khả năng phá hủy ở chúng.  Điều này có thể so sánh trực tiếp với ý nghĩa của mãng xà Midgard trong thần thoại của dân Scandinavi, và trong Voluspa cũng đã phán rằng một trận lụt lớn sẽ bắt đầu phá hủy thế gian khi con mãng xà thức giấc. (31). Theo Zimmer, rắn là sinh lực được xác định bằng cách sinh hoặc tái sinh , từ đó được liên kết với ý nghĩa là sự thăng trầm của cuộc đời. Huyền thoại về Đức Phật  [Siddhārtha Gautama Buddha] giải thích vì sao con rắn đã quấn 7 vòng quanh người ( giống trong hình vẽ của người Mithraic Cronos) nhưng lại không thể siết chết ông, thay vì đó, nó hóa thành một thiếu niên và quỳ gối trước ông.

Sự liên tưởng loài rắn tới vòng tròn được diễn đạt bằng một dạng minh họa trong biểu tượng Ouroboros của ngững người Gnostic, hay tự cắn vào đuôi, theo huyền thoại này một nửa của nó là bóng tối, nửa còn lại là ánh sáng ( giống biểu tượng vòng tròn âm dương của người trung quốc)  , minh họa rõ ràng đối kháng tính của loài rắn gắn liền với cả hai khía cạnh của vòng tròn ( sự linh hoạt và thụ động, quyết đoán và đa nghi, xây dựng và phá hủy ). Với nhận xét rằng “Mãng xà cổ xưa là trụ cột của thế giới, cung cấp cả hai điều kiện là vật liệu và năng lượng chống đỡ, Được giải nghĩa giống như tri thức và sức sáng tạo, cũng như là sức mạnh bóng đêm [59]. Loài rắn là một biểu tượng quan trọng của người Gnostics, đặc biệt đối với những người theo giáo phái Naassene. [Từ Nass bắt nguồn từ Snake hay  “the serpent naas” ]  Hyppolytus [I], phê phán những giáo điều trên, và quả quyết rằng loài rắn được nhắc tới trong đời sống của mọi vật và mọi sự hiện hữu. Điều này mang đến cho chúng ta định nghĩa trong Yoga về Kundalini hay con rắn như là đại diện của sức mạnh nội tâm.  Kundalini được tượng trưng bằng hình tượng con rắn xoắn dần lên trên theo dạng vòng tròn [Kundala][29], trong đó, vòng tròn ở phần hội âm của cơ thể tương ứng với điểm thấp nhất của cột sống ; phù hợp với mọi tỉ lệ và trường hợp của người thường. Như trong  Hatha Yoga- hình tượng con rắn duỗi ra và trườn thẳng lên xuyên qua các “Luân xa” [ Chakras] tương ứng với  các mạch máu khác nhau trong cơ thể, đến khi đạt được một điểm trên trán, trùng với vị trí con mắt thứ ba của Shiva, đây là thành quả của một quá trình tu luyện. Tiếp đó – theo như niềm tin của người Hindu – con người sẽ khôi phục lại các cảm quan vĩnh cữu. Các biểu tượng này chắc hẳn liên quan đến sự khởi phát và tăng cường sức mạnh, từ khu vực bị chế ngự bởi bộ phận sinh dục đến khu vực tư duy – đây cũng là một lối giải thích hợp lý biện minh bằng một quan hệ đơn giản giữa những biểu tượng đồng cấp, giống như gắn biểu tượng trái tim làm trung tâm. Nói cách khác, là biểu tượng đại diện cho phần “sức mạnh nội tâm của con người” [Avalon, the Serpent  power]. Jung đã từng nhấn mạnh điều này qua các ghi chép trong các tài liệu chính thức của ông về thói quen tượng trưng các quá trình biến đổi và phát triển của hình tượng loài rắn; Ông còn gợi cho chúng ta nhớ đến con rắn Uraeus ở Ai Cập như là biểu hiện hữu hình của Kundalini [32]. Cũng có nhiều nghi lễ khác phù hợp với những quan niệm này. Quá trình xuyên suốt qua sáu Charkras –  trong thực tế là bảy, nhưng cái còn lại không được đặt tên và thể hiện ra bên ngoài [ giống như điểm trung tâm của một Mandala cố định – một dạng mô hình] – Kiểu tôn kính tương tự như việc leo lên bệ thờ Ziggurat hay gia tăng các bước trong nghi lễ Mithraic liên quan đến bảy kim loại. Ngoài tư thế vòng tròn ( và bao quát) nó có xu hướng cuộn lại, hàm ý của đặc tính hoàn chỉnh này, loài rắn có nhiều liên quan đến các biểu tượng khác. Cái gắn bó nhất với chúng là cây cối, thứ hiện hữu độc lập, có thể xem như tương ứng với nam tính, trong khi đó loài rắn biểu trưng cho nữ tính. Theo thần thoại, cây và mãng xà là điềm báo lên Adam và Eve. Hơn nữa, bằng phép loại suy, chúng ta còn có ở đây trường hợp của một biểu tượng tính phức tạp hơn – Con rắn cuộn quanh cây [ hay quanh cây trượng của Aesculapius [II]] – là hình ảnh biểu tượng cho tính nhị nguyên của đạo đức.  Diel, người có xu hướng ủng hộ lối giải thích này đưa ra biểu tượng con rắn cuộn quanh cây trượng (hay gậy) của thần y Aesculapius để hồi tưởng lại nguồn gốc, Biểu tượng trong kinh thánh, con rắn bao quanh cây sự sống và nó biểu trưng cho ác tính; điểm dấu hiệu chính ở đây rất gần với quan hệ giữa đời sống  và sự tha hóa là nguồn gốc của tất cả các ác tính đó. Diel tiếp tục cho rằng sự sụp đổ của tinh thần sẽ mang đến cái chết thật sự cho tâm hồn, và những cách cứu chữa phải ở những thời khắc đầu tiên, lúc khởi đầu sự đấu tranh trong tâm hồn.

Giờ đây, sự đối lập giữa hình tượng con rắn cuộn tròn là con rắn bị đóng đinh, vì hình tượng này được tìm thấy trong những hình ảnh minh họa thần thoại, cả trong Abraham Je Juif. (Paris, Bibl. Nat. Ms. Fr. 14765, of the 16th century) (32).  Bức hình minh họa về loài bò sát bị đóng đinh lên thập tự giá – hay sự chiến thắng của linh hồn trước địa ngục và tính nữ  – còn được thể hiện trong thần thoại, biểu tượng chiến thắng của đại bàng với mãng xà. Trong Iliad, Heinrich Zimmer đã cho con Đại bàng của người HiLạp,  quắp con rắn trong móng vuốt của nó. Nhà tiên tri Calchas đã xem điều này như là điềm báo cho sự thành công của người Hy lạp ( Đàn ông hay các tộc trưởng của các bộ tộc Aryan chinh phục phần lớn các bộ tộc nữ hoặc chế độ Mẫu hệ ở châu Á) (60). Khi mà tất cả những tranh đấu đều theo dạng hình “liên kết”  và bởi vậy trong tình yêu, hầu như không đáng ngạc nhiên khi người đàn ông luôn tạo ra một sự thống nhất những sức mạnh chống đối nhau”- trời và đất – hình tượng của “Mãng xà có lông vũ”, là biểu tượng nổi tiếng nhất của châu Mỹ thời tiền Colombo. Mãng xà với lông chim ở trên phần đầu, ở đuôi và đôi lúc ở trên thân. Quetzacoatl là một biểu tượng điển hình của loại này (41). Việc đặt hai con đối xứng – giống con rắn Caduceus của thần Mercury- được hiểu như là một nguồn sức mạnh cân bằng, những  đối trọng với hình ảnh Rắn-Bò (hay sức mạnh thăng hoa)  bằng rắn hoang, cân bằng cái tốt và sự xấu xa, khỏe mạnh và đau yếu. Như Jung đã tinh tế quan sát, hình ảnh này được sử dụng nhiều trong các bản phác họa về phép chữa bệnh “vi lượng đồng cân” [Homoeopathy] – Những nguyên nhân đau vặt là tiền đề cho liệu pháp này. Cũng như vậy, dùng loài rắn để chữa những vết thương từ rắn. Đây là nguyên nhân vì sao nó lại xuất hiện như là biểu tượng của St. John kết hợp với biểu tượng chén thánh.

Mãng xà không có nhiều hình dạng khác nhau. Mãng xà biển dường như đơn giản để nhấn mạnh sự kết hợp  biểu tượng tính của tiềm thức với biển cả. (9).  Nếu nó có nhiều hơn một cái đầu, thì đây đơn thuần là thêm vào tính biểu tượng cơ bản, ý nghĩa thêm vào tương ứng với số đầu của nó. Rồng hay mãng xà bảy đầu xuất hiện trong các huyền thoại, thần thoại và chuyện dân gian đơn giản vì  thể hiện bảy tính chất đơn nhất và bao gồm cả sự hài hòa về vị trí của bản thể chính. Tính biểu tượng của Mãng xà bảy đầu phần nào giống với bảy chiều không gian, bảy ngày một tuần, bảy vị thần điều khiển bảy hành tinh,  và có bảy tội lỗi (9) Mãng xà ba đầu tượng trưng cho ba trạng thái chủ động, bị động và ôn hòa. Trong giả kim thuật, mãng xà có cánh tượng trưng cho tính dễ bay hơi, và không có cánh tượng trưng cho sự  ngưng đọng. Con rắn bị đóng đinh biểu thị cho kiềm hãm sự bay hơi và thăng hoa ( giống như trong truyền thuyết về Prometheus).  Thuật giả kim cũng xem loài rắn tượng trưng cho nữ tính ở đàn ông (hay “Tính ủy mị của anh ta”), Liên hệ con vật của thần Mercury (57) cũng như các vị thần lưỡng tính – như Shiva – chắc chắn được phú cho một khả năng với xu hướng hướng tới cả thần và quỷ (một diện mạo được phác họa bởi những người Grosnic,  cặp đôi rắn của họ được gọi là Agathodeamon và Kakodemon) (9). Có những loài rắn với hình dáng đặc biệt – Ví dụ, rắn đầu cừu được khắc nổi trong các mộ đá trong nền văn hóa Gallo-Roman. Theo quan điểm biểu tượng, tính thân thiện của loài cừu ( được liên kết với cung bạch dương, mùa xuân, sự khởi đầu và lửa.) Sự liên hệ này ám chỉ đến các mức độ tâm linh. (16) . Cuối cùng, theo Schneider, con rắn bị đóng đinh có biểu tượng tính tương đồng với cổ thiên nga cũng như chính con thiên nga ( và nó được vị anh hùng mang xuống từ trên trời, lúc anh ta chơi chiếc đàn hạc) (50). Điều đó nói lên rằng, Việc đóng đinh rắn (giống như sinh lực) là làm nó chấp nhận cái chết với lòng biết ơn (giống thiên nga) và được lên thiên đàng. Cha Heras cho rằng rắn tượng trưng của sự sinh sản, sự tàn phá và vì thế mà nó xuất hiện trong các tượng đá từ thời Kernuz (Finitère).  Nó còn xuất hiện trong các mũi tên đối lập trong hình nộm của vị thần có sừng xứ Cerdeña ( với đầu còn lại ám chỉ cho  biểu tượng của xứ Gemini).

ManhTuan Nguyen dịch

.Nguyên chú :

(16) : DONTENVILLE, Henri. La Mythologie française. Paris, 1948

(19) : ENEL. La langue sacrée. Paris, 1932.

(41) : ORITZ, Fernando. El Huracán. Mexico, 1947

(57) : TESTI, Gino. Dizionario di Alchimia e di Chimica antiquaria. Rome, 1950

BAYLEY, HAROLD. The Lost Language of Symbolism. London, 1912 (repr.1951) (4).

BLAVATSKY, H. P. The Secret Doctrine. London, 1888 (9).

DIEL, Pail. Le Symbolisme dans la mythologie grecque. Paris, 1952 (15).

ELIADE, Mircea. Méphistophélès et l’Androgyne. Paris, 1962.— Myths, Dreams and Mysteries. London, 1960

GESSMANN, G. W. Die Geheimsymbole der Chemie und Medizin des Mittelalters. Graz, 1899.

—- (Mytische Reste in der Paradieserzahlung, in Archiv f. Rel. X, 345)

HERAS, P. E. ¿ Quiénes eran los Druidas? Ampurias. Barcelona, 1949.

JUNG, C. G. Symbols of Transformation (Collected Works, 5). London, 1956 (31).

Psychology and Alchemy (Collected Works, 12). London, 1953 (32).

SCHNEIDER, Marius. El origen musical de los animales-símbolos en la mitología y la escultura antiguas. Barcelona, 1946 (50).

La danza de espadas y la tarantela. Barcelona, 1948 (51).

 TEILLARD, Ania. Il Simbolismo dei Sogni. Milan, 1951 (56).

 ZIMMER, Heinrich. Kunstform und Yoga im Indischen Kultbild. Berlin, 1926. (60)

Người dịch chú thích :

Völuspá : bài trường ca về sự sáng tạo thế giới của dân Scandinavi

Ziggurat : là một cấu trúc xây dựng cổ xưa của người Sumer thuộc vùng Lưỡng Hà, vật liệu chủ yếu để xây dựng là gạch-bùn. Chúng được xem là các Đài chiêm tinh Ziggurat, còn được gọi là bệ núi, ra đời trên cơ sở sùng bái đồi núi, sùng bái các thiên thể và tục lệ xem sao, các vì tinh tú trên trời. Ziggurat thuộc loại hình kiến trúc kiểu tầng bậc, bệ cao nọ đặt trên bệ cao kia, càng lên cao càng thu dần lại, có đường dốc trượt hoặc bậc thang thẳng góc hoặc men theo khối xây để đi lên đỉnh. Trên đỉnh có một đền thờ nhỏ. Bậc thang có khi đi lên từ bên phải và bên trái khối xây, cũng có kiểu bậc thang xoáy trôn ốc. [wiki].

Hippolytus (170 – 235) : nhà thần học thành Rome.

Mithraic : một thứ tôn giáo của đế chế La Mã từ thế kỉ I ->IV sau công nguyên.

 Nguồn:

Cirlot, J. E. “Serpent (or Snake).” A Dictionary of Symbols. Trans. Jack Sage. 2nd edition. London: Routledge, 1971

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s