J. E. Cirlot – Mê cung

Một công trình kiến trúc, dường như không định hướng, và một mô hình phức tạp đến độ khi đã lọt vào trong thì không thể hoặc rất khó thoát ra. Hoặc nó có thể có dạng của một khu vườn cùng kiểu mẫu. Những ghi chép cổ xưa từng đề cập đến năm mê cung vĩ đại: một của Ai-cập, được Pliny phát hiện tại hồ Moeris; hai mê cung ở Crete của Cnossus (hoặc Gnossus) và Gortyna; mê cung Hi-lạp trên hòn đảo của Lemnos; và mê cung Etruria tại Clusium. Có thể một số đền thờ để khai tâm được xây cất theo kiểu mê cung vì những lí do về giáo nghĩa. Những địa đồ, phác hoạ và biểu hiệu của mê cung xuất hiện khá thường xuyên khắp một vùng rộng lớn, nhưng chủ yếu là ở châu Á và châu Âu . Một số được tin là đã được tạo ra với mục đích quyến rủ ma quỷ vào trong để chúng không bao giờ thoát ra được nữa. Vì thế, người ta cho rằng vào thời Nguyên-thuỷ, mê cung có nét mê hoặc nào đó có thể so sánh với vực thẳm, xoáy nước và những hiện tượng khác (8). Tuy nhiên, Waldemar Fenn đưa ra giả thuyết rằng một số mê cung dạng tròn hoặc e-lip [ellipse] trong những bản khắc thời tiền sử – những bản khắc ở Peña de Mogor chẳng hạn – nên được diễn giải là những biểu đồ của thiên đàng, do vậy, như hình tượng chuyển động khả kiến của những thiên thể. Ý niệm này không hề đối nghịch với ý niệm trước đó, nó độc lập, và tuỳ thời điểm, mang tính bổ sung, vì mê lộ trần gian, như một cấu trúc hoặc mô hình, có khả năng tái tạo lại thiên đàng, bởi cả hai đều cùng ám chỉ một ý tưởng cơ bản – sự thất lạc của linh hồn trong tiến trình sáng tạo – đó là sự ‘sa ngã’ trong cảm thức tân-Plato – và hậu quả là nó phải tìm đường thông qua ‘Trung tâm’, về lại linh hồn. Có một bức minh hoạ trong De Groene Leeuw, của Goosse van Wreeswyk (Amsterdam, 1672), vẽ cảnh điện thờ bằng đá [lapis] của những nhà luyện đan, vây quanh bởi quỹ đạo của những hành tinh, như những bức tường, từ đó gợi mở một mê cung vũ trụ (32). Biểu hiệu của mê cung được sử dụng sâu rộng bởi những kiến trúc sư thời Trung-cổ. Hành động lần theo dấu vết thông qua mê lộ kiểu ghép mảnh trên mặt đất từng được coi là sự thay thế mang tính tượng trưng cho một chuyến hành hương về Thánh Địa (28). Một số mê cung có hình dạng như thập tự, được biết đến ở Ý như là ‘nút thắt Solomon’, được đề cao trong nghệ thuật trang trí của người Celt, người Đức và người La-mã, là sự tổng hợp tính biểu tượng kép của thập tự và mê cung; vì lí do này, chúng được biết như ‘biểu hiệu của mật tính thiêng liêng’. Không khó để nhận ra ở trung tâm mô hình là hình chữ-vạn (swastika), bổ sung cho tính biểu tượng cơ bản sự gợi mở về chuyển động quay vòng, phát sinh và hợp nhất (4). Với Diel, mê cung biểu thị cho vô thức, cũng là sự sai lệch và cách xa nguồn sống (15). Eliade ghi chú rằng sứ mệnh cốt yếu của mê cung là bảo vệ ‘Trung tâm’ – trên thực tế đó là sự khởi đầu vào tính thiêng, tính bất diệt và thực tại tuyệt đối và, do vậy, tương đương với ‘những thử thách’ khác như cuộc chiến với rồng chẳng hạn. Đồng thời, mê cung cũng có thể được hiểu như một chặng thực tập cho kẻ tập sự nào muốn học cách nhận biết con đường đích đáng dẫn đến Đất của Người chết (17).

Mê cung–đồng hồ ngụ ý sự cận kề của thời gian và không gian.
(Theo một bản khắc cổ)

K.H. dịch
2012.05.01

Nguyên chú của tác giả:
(4) BAYLEY, HAROLD. The Lost Language of Symbolism. London, 1912 (repr. 1951).
(8) B. G. P. Diccionario universal de la mitología. Barcelona, 1835.
(15) DIEL, Pail. Le Symbolisme dans la mythologie grecque. Paris, 1952.
(17) ELIADE, Mircea. Tratado de historia de las religiones. Madrid, 1954.
(28) GUÉNON, René. Le Roi du monde. Paris, 1950.
(32) JUNG, C. G. Psychology and Alchemy (Collected Works, 12). London, 1953.

Nguồn:
Cirlot, J. E. “Labyrinth” A Dictionary of Symbols. Trans. Jack Sage. 2nd edition. London: Routledge, 1971.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s