Art Markman – Điều gì khiến ta tin vào các nghi thức?

Art Markman

Điều gì khiến ta tin vào các nghi thức?

Duy Đoàn chuyển ngữ

Một trong những khó khăn lớn nhất mà chúng ta phải xử lí là việc hầu hết mọi thứ xảy ra gần như đều nằm ngoài tầm kiểm soát của ta. Các nền văn hoá khác nhau đã phát triển nhiều phương cách nhằm giải quyền vấn đề này. Một trong những phương cách thú vị nhất chính là việc sáng tạo nên các nghi thức.

Dĩ nhiên là các loại hình tôn giáo có nhiều nghi thức liên quan đến việc làm một chuỗi các thao tác nào đó cùng với những món đồ cụ thể. Chẳng hạn như bước vào nhà thờ Công giáo, ở đó có những chỗ dùng để cầu nguyện và thắp nến. Các bản ghi chép viết tay cũng được tính vào dạng nghi thức.

Dù vậy, các nghi thức không chỉ gói gọn trong hình thức tôn giáo. Những cầu thủ bóng chày đều phải thực hiện vài động tác nào đó để chuẩn bị đập bóng. Bắt đầu từ băng ghế ngồi, các cầu thủ có thể lặp đi lặp lại cùng một động tác, vung vẩy cái chày theo một kiểu nhất định, vươn vai giãn người theo cùng kiểu đó. Khi họ tiến vào chỗ dành cho người đập bóng, họ có thể tiếp tục làm một hành động kiểu khác như lau chùi bụi bặm và thử vung chày. Toàn bộ những kiểu động tác như thế nhằm gia tăng mức độ thành công khi đập bóng.

Liệu rằng con người có trực cảm được nguyên do khiến cho một nghi thức nào đó sẽ đem lại hiệu quả cho họ?

Câu hỏi này được đặt ra trong một bài viết thú vị của Critine Legare và Andre Souza, được công bố trong tờ Cognition năm 2012. Họ khởi điểm bằng việc nghiên cứu một loại nghi thức cụ thể của nền văn hoá Brazil, người ta gọi nghi thức này là simpatia. Simpatia bao gồm nhiều cách thức mà người ta dùng để giúp họ giải quyết mọi vấn đề từ bệnh tật cho đến vận rủi. Ví dụ như có một cách thức thế này:

Đặt mấy chiếc lá hoa hồng trắng vào trong một cái hộp kim loại. Sau đó, đốt chúng. Lấy phần tro tàn còn lại đặt nó vào một cái túi nhựa nhỏ. Đem túi nhựa đó đặt nó ngay tại một giao lộ. Lặp lại công đoạn đó trong bảy ngày liên tiếp.

Những nghi thức dạng này rất thường thấy ở Brazil, mặc dù (khi nằm trong số những công cụ mang tính văn hoá rõ nhất) không phải ai cũng tin chúng. Trong một nghiên cứu thì Legare và Souza đã tạo ra những simpatia theo chín cách khác nhau như khác nhau về số bước thực hiện, hay khác nhau về việc người ta có nên ăn thứ gì đó như là một phần trong nghi thức hay không. Người Brazil được đưa cho xem những phiên bản simpatia như thế, và các nhà nghiên cứu hỏi họ nghĩ các phiên bản khác nhau đó sẽ đem lại hiệu quả ra sao.

Có ba đặc điểm của simpatia dường như có sức ảnh hưởng lớn nhất lên niềm tin con người về tác dụng của nó. Đầu tiên, người ta nghĩ là các cách thức nào có nhiều bước thực hiện hơn thì sẽ hiệu quả hơn. Những cách thức nào yêu cầu phải có những bước được lặp đi lặp lại thì hiệu quả hơn những cách thức không cần sự lặp lại nào cả. Cuối cùng, người ta nghĩ rằng những cách thức nào được ấn định thời gian thực hiện cụ thể (như thực hiện lúc trăng tròn chẳng hạn) thì sẽ hiệu quả hơn những cách thức không có thời gian thực hiện cố định.

Người Brazil được dạy dỗ đặc biệt về cách tạo nên những simpatia, nhưng có thể là những niềm tin thế này phản ánh một điều cụ thể nào đó về nền văn hoá Brazil. Để kiểm tra khả năng này, Legare và Souza cũng cho thử nghiệm với một nhóm sinh viên Mĩ. Bởi simpatia là hình thức còn lạ lẫm đối với những sinh viên này, nên nhìn chung họ không nghĩ là các nghi thức simpatia sẽ mang lại hiệu quả. Tuy nhiên, người Mĩ cũng giống người Brazil khi nghĩ rằng nếu thực hiện một công đoạn có những động tác lặp đi lặp lại hay có nhiều bước thực hiện thì sẽ khiến cho các simpatia hiệu quả hơn là không có sự lặp lại nào và có ít bước thực hiện. Thời gian cố định trong ngày không có tác động gì đáng kể đến óc suy xét của các sinh viên Mĩ.

Điều gì đang xảy ra ở đây?

Con người dường như có niềm tin rằng cái cách mà những nghi thức vận hành sẽ mang lại một mối quan hệ nhân quả nào đó. Dường như cần có những nỗ lực nhất định để làm cho các nghi thức trở nên hiệu quả. Thực hiện nhiều bước hơn và sự lặp lại chính là hai yếu tố tăng cường một nỗ lực như thế. Có lẽ một nỗ lực dạng đó báo hiệu cho biết mức độ trách nhiệm của một người.

Lí do tại sao thời gian cụ thể lại quan trọng là một điều không mấy rõ ràng lắm; mặc dù nhiều tôn giáo yêu cầu những lời cầu nguyện cụ thể phải được thực hiện vào những thời điểm cụ thể trong ngày, hoặc thậm chí là vào những thời điểm cụ thể trong năm. Thời gian cụ thể cũng báo hiệu cho biết về một dạng trách nhiệm cụ thể nào đó, bởi vì con người khi thực hiện nghi thức cần phải chờ đến một thời điểm thích hợp.

Đây là những phát hiện lí thú, mặc dù chúng làm dấy lên rất nhiều câu hỏi mới. Ví dụ như, nghi thức có vai trò gì trong việc giúp con người giảm bớt lo âu về những thứ mà người ta không thể kiểm soát? Khi người ta thực hiện nghi thức thì rút cuộc họ có thể có những cách cư xử khác nhằm đem lại kết quả mong muốn hay không?

Sự hiện diện của nghi thức sẽ giúp bạn biết thêm nhiều thứ về tâm thức của mình.

Chuyển ngữ tại Sài-gòn

20120602

 

Nguồn:

Markman, Art. “What Makes Us Think Rituals Work?” Psychology Today, 2012: http://www.psychologytoday.com/blog/ulterior-motives/201205/what-makes-us-think-rituals-work

Advertisements

One comment on “Art Markman – Điều gì khiến ta tin vào các nghi thức?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s