Orhan Pamuk – CẤM VÀO

Orhan Pamuk

CẤM VÀO

Duy Đoàn chuyển ngữ từ bản tiếng Anh của Maureen Freely

Người đàn ông này lê bước uể oải qua những con phố – ông ta có thể đang giết thời gian trước khi gặp một ai đó, hay có lẽ ông ta xuống xe buýt sớm trước một trạm so với nơi cần đến bởi vì không cần phải vội vàng, hay có lẽ ông ta chỉ đơn giản là tò mò khu láng giềng của mình, ông chưa từng thấy nó trước đây. Khi người lữ khách rảo bước qua những con phố, chìm đắm trong suy tư nhưng vẫn còn lấy làm hứng thú ngoại cảnh xung quanh, ông ngắm nhìn những cửa hàng vải vóc, những khung cửa sổ trưng bày của tiệm thuốc, những quán cà-phê chật ních người, những tờ tạp chí và những tờ báo được treo dọc trên tường, rồi tình cờ ông ta bắt gặp một tấm bảng ghi CẤM VÀO. Tấm bảng đó, nó không làm ông ta bận tâm, nó không nói đến ông, bởi vì cho dù nó không có ở đó thì cái cửa này không phải dạng có thể làm ông hứng thú hay thu hút ông. Ông đang bận rộn với việc của chính mình, đang sống trong thế giới riêng ông; ông ta không có hứng thú nào để đi qua cánh cửa này.

Thế nhưng, tấm bảng báo hiệu đó làm ông ta nhớ rằng việc đi lang thang vô định như thế nó có giới hạn. Ngay tức khắc thì nó dường như không phải vậy, nhưng cánh cửa này, vốn là thứ không có ý nghĩa gì đối với ông ta trước đó, giờ đây lại là một gợi nhắc thô thiển rằng có những giới hạn mà trí tưởng tượng của ông không thể nào vượt qua; cái thế giới tưởng tượng mà ông đang du hành một cách hoan hỉ trong đó giờ đây đã chìm vào bóng tối. Có lẽ ông ta nên quên nó đi. Nhưng tại sao họ lại viết dòng chữ đó? Dù gì thì đây là cánh cửa, và cửa thì để cho người ta đi vào. Do vậy tấm bảng ở đó nhằm gợi cho ông nhớ rằng, trong khi một số người có thể đi qua cánh cửa này, còn những người khác thì không. Cái ý nghĩa mà tấm bảng CẤM VÀO muốn nói là một điều dối trá. Thật sự thì cái mà nó nên nói là KHÔNG PHẢI TẤT CẢ NHỮNG AI MUỐN VÀO ĐỀU ĐƯỢC PHÉP VÀO. Bằng cách hàm ý rằng chỉ một số người có đặc quyền có thể đi qua, tất cả những ai không có cái đặc quyền cần thiết đó sẽ bị ngăn lại, cho dù họ có muốn vào đi nữa. Đồng thời, đối với những người không có ý nguyện bước vào thì nó ban cho họ cùng một số phận y như những người muốn bước vào.

Sau khi người đàn ông trên phố theo đuổi dòng suy tưởng này cho đến kết luận logic cuối cùng, ông ta không thể không tự hỏi rằng những người có ước muốn đi qua cánh cửa ấy, họ là ai, mà người ta chỉ ngăn mỗi họ thôi. Mà, chính xác thì người nào được phép bước vào cánh cửa đó? Cái gì cho họ đi qua? Cái gì cho một người có đặc quyền này, còn những người khác thì không? Ở điểm này, người đàn ông lang thang đó tự gợi nhắc bản thân rằng lối vào có thể không phụ thuộc vào đặc quyền nào đó. Có lẽ đây là cánh cửa dành cho những kẻ xoàng xĩnh, những người không muốn kẻ khác nhìn vào bên trong và thấy đời sống họ khốn nạn như thế nào. Nhưng khi người lữ khách, lúc này không còn mộng mơ nữa, nhớ rằng hầu hết mọi người dùng chìa khoá đối với cửa nhà họ để phục vụ cho nguyên do này, thì ông bị lôi trở về ý nghĩ rằng cánh cửa đưa ra một cách thức ngầm trong việc duy trì đặc quyền. Thay vì sắp xếp để đưa chìa khoá cho một số cá nhân được phép vào, và bằng chìa khoá thì những người này có thể khoá cửa lại khi họ rời khỏi trước khi bỏ chìa khoá vào túi giống như bao công dân bình thường nào, thì người chủ đầy đặc quyền này viết lên dòng chữ CẤM VÀO.

Nếu như người đàn ông mơ mộng đó có thể nghĩ ra toàn bộ điều này khi ông bước lên hai bước, thì những người này ắt cũng sẽ có cùng dòng suy tưởng đó khi họ đặt tấm bảng lên cánh cửa. Có lẽ một số người sẽ nói, “Thay vì treo tấm bảng CẤM VÀO, thì hãy làm chìa khoá cho tất cả chúng ta đi!” nhưng những kẻ chuộng tấm bảng này ắt sẽ khăng khăng bảo rằng điều đó không phải là một lựa chọn. Tại sao? Bởi cái vấn đề này quá ư phức tạp,khó mà có thể giải quyết được chỉ bằng một vài chiếc chìa khoá. Có lẽ nhiều người sẽ không tuân theo tấm bảng CẤM VÀO này, nhiều người biết tấm bảng này không nói với họ – thật là một nhóm quá lớn để làm chìa khoá. Điều này có thể sẽ là kết luận logic nhất: Một ngày nọ, những người bên trong đó ngồi lại bàn luận điều này – xem nên để ai vào và nên ngăn ai lại. “Có quá nhiều người từ bên ngoài vào,” họ có thể nói thế. “Đừng để tất cả họ vào! Ta sẽ ngăn những ai đây? Rồi họ ngồi bắt chéo chân, nhấp một ngụm cà-phê và bắt đầu tranh cãi xem trong số những kẻ bên ngoài thì nên chấp nhận cho ai vào và loại trừ ai. Một số kẻ trong cuộc gần như rất lo lắng, băn khoăn bởi cuộc bàn luận này. Có lẽ họ sẽ bị trục xuất ra ngay khi cuộc bàn luận này được chốt lại.

Người đàn ông bên ngoài, người đang nhìn vào cánh cửa, đã chứng kiến tình huống căng thẳng như thế trước đây, do vậy ông ấy có thể hình dung ra những người đã đóng tấm bảng này lên và ông ấy có thể đoán cuộc bàn luận của họ tiến triển ra sao. Đầu tiên những kẻ bồn chồn lo âu sẽ chiếm lĩnh diễn đàn, đó là những người muốn bảo vệ tài sản, niềm vui thú, và đặc quyền của họ, nhưng bởi vì những điều lo âu như thế thật nhàm chán, nên ngôn ngữ đối thoại sẽ sớm thay đổi. Có những kẻ sẽ hỏi, “Ý anh là sao khi nói về tài sản của chúng ta, niềm vui thú và sở thích của chúng ta?” rồi chính những người đó sẽ bị chất vấn lại, “Ý anh là gì khi dùng từ chúng ta?” Câu hỏi đơn giản vô cùng này sẽ dấy lên xôn xao ngay tức thì. Những người này giờ đây khám phá ra nó thật là vui khi họ giả vờ không biết mình là ai. Sẽ có những người thấy cuộc bàn luận này thật phiền toái, những người này phải phản đối việc cho bốn, năm người ở ngoài tham gia vào. Theo sự chỉ đạo của họ, cuộc bàn luận đi đến chỗ bí hiểm, đó là câu hỏi về bản sắc. Đây là phần vui nhất. Hết thảy họ sẽ lấy làm thích thú khi phát hiện ra những cách tài tình để liệt kê ra những đức tính khiến họ tách biệt với những kẻ khác, nhưng mà họ không thật sự nói ra như vậy. Thật là thú vị đến mức họ bắt đầu tự hỏi tại sao họ không treo tấm bảng CẤM VÀO sớm hơn. Trong một khoảnh khắc, con phố phía đối diện cánh cửa trở thành nơi tụ tập dành cho những người phản đối các đức tính mà mấy người ở trong kia tự gán cho chính mình, những người bên ngoài là những kẻ đối nghịch của họ. Thậm chí người ta có thể nói rằng họ chỉ có thể định nghĩa chính mình bằng cách nói rằng họ có những điều mà những người bên ngoài cánh cửa kia không có. Nhiều kẻ ngốc đi ngang qua cánh cửa mà không nghĩ gì thì sẽ không để ý điều này. Một vài người cảm thấy mắc nợ những kẻ ngốc này. Đó không phải là ý tồi khi bao gộp luôn mấy người đó vào, họ nghĩ vậy. Đó có thể là một cách dạy dỗ cho họ biết làm thế nào mà ta đã trở thành những người giống như ta hiện giờ, và có lẽ khi họ trở thành như ta, thì ta sẽ trở nên mạnh mẽ hơn.

Đây là một luận điểm mà một số người sẽ nhận ra được rằng tấm bảng dùng để định hướng sự chú ý của mấy kẻ ngốc bên ngoài vào cái đặc quyền mà những kẻ bên trong đang tận hưởng. Những gì mà tấm bảng này làm – đối với những kẻ bộ hành như chúng ta – là mang lại cho những người đi ngang qua cánh cửa đó một cảm giác của kẻ ngoài cuộc. Một số người có thể cảm nhận điều này cho dù họ thậm chí không muốn đi qua cánh cửa đó. Tất cả những gì mà họ cần làm là thấy tấm bảng.

Khi ông bắt đầu cảm thấy như thể là mình đã đứng lâu quá mức trước cánh cửa này, thì người lữ khách của chúng ta thấy được làm thế nào mà tấm bảng kia, bằng cách nàỳ hay cách khác, đã chia cắt thế giới này ra làm hai. Có những người có thể bước vào, và có những người không thể. Thế giới này đầy những kiểu chia cắt vô nghĩa giống vậy, nhiều người qua đường sẽ không thấy tấm bảng này có gì đặc biệt quan trọng, nhưng thực tế vẫn còn có một số người cho nó quan trọng để mà rước lấy cái phiền toái khi neo nó lên cánh cửa của mình. Ở điểm này, người lữ khách, giờ đây đã vươn ra khỏi những mộng mơ của mình, quyết định rằng toàn bộ bài nói chuyện về bản sắc kiểu này thật sự là một việc khoe khoang và là một hành động tự tô vẽ đáng xấu hổ. Một cơn giận dữ tột độ dấy lên từ sâu thẳm bên trong ông ta. Đằng sau cánh cửa này là ai – đó có thể là ai mới được? Lần đầu tiên ông ta cảm thấy có một điều thôi thúc mình cần phải bước vào. Nhưng sẽ được gì khi làm theo ý bọn tự mãn kia? Bởi vì ông ta cần không quá hai hay ba giây để đoán xem điều gì sẽ đi phớt qua tâm trí của họ. Cùng lúc đó, ông ấy chợt nghĩ là mở cánh cửa này dễ thôi. Hai, ba người có thể đá nó vào dễ dàng, hay dùng vai đẩy nó mở ra. Nếu không phải vậy, thì ngay từ đầu họ sẽ chẳng treo tấm bảng lên làm gì. Nếu ông ta muốn vào bên trong, tất cả những gì ông ấy phải làm là kiếm một, hai người anh em nữa và nhờ họ giúp. Phải chăng ông ấy đã không tiên liệu được – nhờ vào tấm bảng này – rằng ông ta và toàn bộ những kẻ bên ngoài này đều san sẻ cùng một số mệnh? Do vậy giờ đây người đàn ông đang đứng bên ngoài cánh cửa kia bắt đầu hình dung một thế giới mới trải rộng ra trước mình. Ông ta có thể, nếu muốn, tìm ra toàn thể những người san sẻ cùng một số mệnh với ông, và lôi họ vào trong cuộc bàn luận về tính cách. Giờ đây thì cái bỗng trở nên quan trọng đối với ông ta là phải biết được mình là ai, và là cái gì. Ông ta phải tạo dựng nên một bản sắc từ khước hết thảy các bản sắc mà bọn ngạo mạn ở phía trong kia tượng trưng nên.

Do vậy tới việc người lữ khách bắt đầu nghĩ về đức tính đặc thù của chính mình, niềm vui thú, vật sở hữu và các mối quan hệ của bản thân; từng thứ một, ông ta sẽ biến chúng thành các sự vật mà ông ấy phải khẳng định và bảo vệ một cách kiêu hãnh. Màn chào mừng tính cách của ông ta cuồng nhiệt đến mức ông ấy thậm chí bắt đầu cảm thấy giận dữ với những ai không sở hữu những đức tính giống vậy, với những ai không như ông ta. Cùng lúc đó, đối với ông ta dường như những kẻ bên trong lẽ ra phải thấy trước bước ngoặt của câu chuyện. Nhưng ông ta sẽ không từ bỏ mọi dấu vết đã khiến ông trở thành người như chính ông đang tồn tại, đơn giản là vì đây là một kế hoạch của một trò chơi họ dựng nên. Có một nước đi mà ông ta có thể tạo ra – một nước đi đầy cảm hứng – để chống lại họ. Trước khi ông ta đảm nhiệm việc tìm ra nước đi này, thì ông ta đã khôn ngoan tự hỏi bản thân rằng mục đích của ông là gì. “Có phải ý định của mình là đi vào bên trong đó?” là câu hỏi của người đàn ông, là người mà cho đến tận những phút vừa qua, vẫn còn đang đi lững thững trên những con phố và đắm chìm trong suy tư. “Hay ý định của mình là khám phá ra cái đặc tính mình đang san sẻ với tất cả những người không được phép vào kia?” Nhưng ông ta không muốn gây phiền toái cho chính mình bằng những ý nghĩ nhẫn tâm và đầy vẻ suy xét luận lí. Những gì ông ta muốn lúc này đây, nhiều hơn bất kì thứ gì khác, là có thể trút ra được cảm giác giận dữ đang trỗi dậy bên trong bản thân mình. Nếu ông ta làm được vậy thì ông sẽ bình tĩnh lại, có lẽ thậm chí còn quên luôn tấm bảng kia, nhưng vì ông không biết cách trút cơn giận của mình, nên ông thấy lòng mình còn xốn xang hơn nữa. Khi nỗi đau đến từ việc bị loại trừ lớn dần lên thì nó sẽ châm dầu vào cơn lửa giận dữ của ông ta. Có lẽ nỗi đau của ông đến từ cảm giác rằng mình thuộc về tầng lớp giống như những kẻ ở bên ngoài kia, rằng mình được tạo nên cũng bằng chất liệu giống vậy, cùng san sẻ một tâm hồn. Có một thứ gì đó về điều này có vẻ thấp hèn – một thực tại rằng tâm trí lẫn tâm hồn ông ta đều không muốn chấp nhận.

Lúc này đây người đàn ông đang đứng bên ngoài cánh cửa, nhìn chăm chú vào tấm bảng, ông ý thức rất rõ là mình đang rơi vào một cái bẫy, chính cánh cửa đã cho phép ông tự mình hạ phẩm giá xuống, dù rằng chỉ mới đây thôi ông không mảy may để tâm đến nó, khi đang vui vẻ đi lững thững dọc theo con phố này. Ông ta gần như muốn cười vào chính cái sự mỏng manh của mình, cười vào cái điều dễ dãi có thể làm ông bị xúc phạm. Ông ta có đủ khiếu hài hước để làm vậy; nhưng ông vẫn thấy mình buộc phải cho biết rằng sự sỉ nhục nhỏ nhoi và không cần thiết này, cái sự cấm cản đau đớn này, là điều không thích hợp. Những người treo tấm bảng CẤM VÀO này – khi họ bắt đầu giữ gìn an ninh cho họ, giữ gìn những đức tính của họ, giữ gìn tính đặc biệt độc nhất của họ, liệu họ có nhận ra rằng hành vi của họ sẽ sỉ nhục và gây phiền toái cho kẻ khác? Người đàn ông hiện đang nhìn vào tấm bảng giờ đây quyết định rằng những ai treo nó lên đã có ý định này trong đầu. Đó là làm cho những người như chính ông ta có một cảm giác bất an rằng họ đã treo tấm bảng CẤM VÀO lên cánh cửa của họ. Họ đã đạt được ý định của mình: Có một nỗi bất an lớn dần ở phía bên kia cánh cửa. Rồi, trong một khắc, ông thấy được một bức tranh lớn hơn. Vâng, có thể là những người treo tấm bảng có lẽ sẽ không thấy trước được nỗi bất an này, có thể tất cả những gì mấy người đó muốn là tự bảo vệ mình, tự làm cho mình khác biệt so với những kẻ bên ngoài. Nhưng họ ắt hẳn biết điều này sẽ không gây nên nỗi buồn nặng trĩu hay làm cho người ta khó chịu cùng cực. Ở trường hợp này, có một sự vô tâm nào đó đối với tất cả chuyện này – những con người này nghĩ quá nhiều về bản thân họ, không để tâm gì đến sự bất an, đến nỗi thống khổ do những hành động của họ gây nên.

Quan trọng hơn hết, tôi ghét những ai chỉ nghĩ cho bản thân họ, người đàn ông nghĩ thế, ông vẫn còn bị tấm bảng làm cho phiền muộn. Ta có thể nói rằng ông ấy không bị tấm bảng làm cho phiền muộn nhiều bằng chính bản tính của ông ấy, hay chính những thứ giấu mình ở sâu thẳm nơi tâm hồn ông ta. Nếu ta có thể thích thú với ý nghĩ này, thì ông ta cũng vậy, và có lẽ ông ta sẽ làm như vậy ngay tại thời điểm này. Nhưng đây không phải là kiểu tư duy có thể xuất hiện dễ dàng – vì nó dẫn đến suy nghĩ rằng cái lí do cho sự bất an bạn cảm thấy bên trong có thể chính là sự thiếu thốn, là sự thiếu sót của chính bản thân bạn. Giờ thì người đàn ông đứng bên ngoài cánh cửa đang nghĩ rằng những ai treo tấm bảng kia đã thấy trước được rằng nó sẽ khiến cho người ta cảm thấy bị sỉ nhục đến mức họ phải dừng lại, giống như ông ta, khi đang đi trên đường, và điều này khiến cho cơn giận dữ bên trong ông ấy trào dâng lên dữ dội. Nhưng ông ta vẫn còn đủ sáng suốt để nghĩ rằng ông không thể hoàn toàn biện minh cho cơn giận của mình được.

Chuyển ngữ tại Sài-gòn
20120607

Nguồn:

Pamuk, Orhan. “NO ENTRY.” Other Colors: Essays and a Story. Trans. Maureen Freely. New York: Alfred A. Knopf: 2007

Advertisements

One comment on “Orhan Pamuk – CẤM VÀO

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s