Michael Austin – Các tiêu chuẩn của tư duy phê phán

 

Michael Austin

Các tiêu chuẩn của tư duy phê phán

Tư duy phê phán (critical thinking) là gì? Theo cuốn sách ưa thích của tôi về tư duy phê phán thì nó là tư duy có kỉ luật bị chi phối bởi các chuẩn mực trí thức rõ ràng (clear intellectual standards). Điều này liên quan đến việc nhận diện và phân tích các luận chứng (argument) và các khẳng định về chân lí, phát hiện và vượt qua những thành kiến (prejudice) và những bias (thiên hướng) (1), phát triển cho riêng bạn các lí lẽ và các luận chứng ủng hộ cho những gì bạn tin tưởng, xem xét các lí lẽ đối nghịch với những niềm tin của bạn, và thực hiện sự lựa chọn thuần lí về những gì phải làm dựa trên các niềm tin của bạn.

Sự rõ ràng (clarity) là một tiêu chuẩn quan trọng của tư duy phê phán. Sự rõ ràng về truyền thông là một phương diện của tiêu chuẩn này. Chúng ta phải rõ ràng trong cách chúng ta truyền đạt những tư tưởng, niềm tin và những lí lẽ của ta ủng hộ cho các niềm tin ấy. Sự chú ý cẩn trọng đối với ngôn ngữ là thiết yếu ở đây. Chẳng hạn, khi ta nói về luân lí, một người nào đó có thể nghĩ về nền luân lí truyền thống của một cộng đồng cụ thể, trong khi đó một người khác lại có thể nghĩ về các chuẩn mực liên-văn hóa (transcultural) nào đó của luân lí. Việc định nghĩa các thuật ngữ của ta có thể trợ giúp lớn lao cho ta trong việc tìm kiếm sự rõ ràng. Sự rõ ràng về tư tưởng cũng quan trọng không kém; điều này có nghĩa là ta phải hiểu một cách rõ ràng những gì ta tin tưởng, và tại sao ta tin tưởng nó.

Sự cân nhắc (precision) liên quan đến sự cẩn trọng trong việc suy xét vấn đề một cách nào đó. Một cách để thực hiện điều này là hỏi những câu hỏi sau: Đâu là vấn đề trong chủ đề đang bàn luận? Đâu là những câu trả lời khả dĩ? Đâu là những điểm mạnh và điểm yếu của mỗi cách trả lời?

Sự chính xác (accuracy) thì thiết cốt một cách bất khả nghi đối với tư duy phê phán. Để đạt đến hay tiệm cận với chân lí [sự thật] (truth), các nhà tư tưởng phê phán tìm kiếm những thông tin chính xác và thỏa đáng. Họ muốn các sự kiện, bởi vì họ cần thông tin chính xác trước khi có thể đi đến và phân tích nó.

Sự xác đáng (relevance) có nghĩa là thông tin và các ý tưởng được bàn luận phải liên kết về mặt logic với vấn đề đang được bàn luận. Nhiều chuyên gia và chính trị gia rất giỏi làm ta xao nhãng điều này.

Sự nhất quán (consistency) là một phương diện cốt yếu của tư duy phê phán. Những niềm tin của ta phải nhất quán. Chúng ta không nên giữ các niềm tin mâu thuẫn. Nếu ta nhận thấy ta thực sự có hai niềm tin mâu thẫn, thì một hoặc cả hai niềm tin đó đều sai lầm. Chẳng hạn, tôi sẽ tự mâu thuẫn với chính mình khi tôi vừa tin rằng “Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc luôn là trái luân lí”, vừa tin rằng “luân lí thì hoàn toàn tương đối”. Có một hình thức không nhất quán khác, gọi là sự bất nhất về mặt thực hành (practical inconsistency), nó liên quan đến việc bạn tin một đằng, nhưng lại làm một nẻo. Chẳng hạn, nếu tôi nói rằng tôi tin gia đình của tôi thì quan trọng hơn công việc của tôi, nhưng tôi lại có xu hướng hi sinh những lợi ích của họ để theo đuổi công việc của mình, khi đó tôi đang bất nhất về mặt thực hành.

Ba tiêu chuẩn sau cùng là sự đúng logic (logical correctness), sự đầy đủ ( completeness), và sự công bằng (fairness). Sự đúng logic có nghĩa là chúng ta tiến hành lập luận đúng đắn từ những gì ta tin tưởng trong một trường hợp cụ thể đến các kết luận suy ra từ những niềm tin đó. Sự đầy đủ có nghĩa là chúng ta thực hiện sự suy nghĩ và đánh giá sâu sắc và thấu đáo, tránh tư tưởng và phê phán nông cạn và hời hợt. Sự công bằng liên quan đến nỗ lực trở nên phóng khoáng, vô tư, và thoát khỏi các bias (thiên hướng) và các tiên kiến (preconception) xuyên tạc suy nghĩ của ta.

Giống như bất cứ một kĩ năng hay một nhóm kĩ năng nào, việc cải thiện tư duy phê phán cũng đòi hỏi sự thực hành. Bất cứ ai muốn phát triển trong lĩnh vực này có thể suy xét các tiêu chuẩn này và áp dụng chúng vào một bài xã luận trên tạp chí hay trên web, vào một bài đăng trên blog, hay ngay cả những niềm tin của chính họ. Việc làm như vậy có thể là một sự luyện tập hữu ích và thường là quan trọng.

Chú thích:

(1) Bias là một thiên hướng. Hầu hết các bias – như sự ưa thích ăn thức ăn thay vì những chiếc kẹp giấy, hay cho rằng ai đó đang bốc cháy nên được dập lửa – là hữu ích. Nhưng các trực giác (cognitive shortcuts) có thể gây ra những vấn đề khi ta không ý thức chúng và áp dụng chúng một cách không thích hợp, dẫn đến những quyết định vội vàng hay những thực hành bất công ( dựa trên, chẳng hạn, sự phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính). Việc dựa vào các bias một cách có kiểm soát đòi hỏi một sự cân bằng tinh tế của sự tự-ý thức (self-awareness).

Hoàng Phúc chuyển ngữ

 Nguồn: 

 Austin, Michael. “Standards of Critical Thinking.” Psychology Today, 2012.

http://www.psychologytoday.com/blog/ethics-everyone/201206/standards-critical-thinking

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s