John W. Santrock – Trí nhớ của em bé

Chuyên gia nổi tiếng về nuôi dạy trẻ Penelope Leach (1990) từng nói với các phụ huynh rằng các em bé từ 6 tới 8 tháng tuổi không thể ghi nhớ được hình ảnh của cha mẹ chúng. Tuy nhiên các nhà nghiên cứu về sự phát triển của trẻ em lại phát hiện thấy các em bé khoảng 3 tháng tuổi đã có khả năng ghi nhớ trong một chừng mực nào đó (Courage, Howe, & Squires, 2004).

Những kí ức ban đầu    

Carolyn Rovee-Collier (1987, 2007; Rovee-Collier & Cuevas, 2009) đã tiến hành một nghiên cứu nhằm chứng tỏ trẻ sơ sinh có thể ghi nhớ thông tin vận động cảm giác (perceptual-motor). Trong một thí nghiệm tiêu biểu, cô đặt một em bé vào nôi, bên dưới một vòng quay có những chi tiết phức tạp, rồi buộc một dải băng vào cổ chân em bé, đầu còn lại của dải băng được buộc vào vòng quay. Em bé đá chân làm vòng quay chuyển động (xem hình 7.5). Mấy tuần sau, em bé được đặt trở lại vào nôi nhưng lần này chân bé không được buộc dải băng. Em bé đá chân như thể muốn làm cho vòng quay chuyển động. Tuy nhiên, nếu vòng quay chỉ hơi thay đổi một chút thì bé sẽ không đá chân. Nếu vòng quay được trả lại nguyên dạng ban đầu như lúc được buộc với cổ chân em bé thì bé sẽ đá chân trở lại. Theo Rovee-Collier, dù chỉ mới được 2 tháng rưỡi nhưng bộ não của trẻ đã phát triển chi tiết tới mức đáng kinh ngạc. 

Hình 7.5
Kĩ thuật được sử dụng trong nghiên cứu của Rovee-Collier về trí nhớ của em bé.
Thí nghiệm của Rovee-Collier dựa trên sự phản xạ có điều kiện nhằm chứng tỏ trẻ khoảng 2 tháng rưỡi có thể ghi nhớ thông tin nhờ những kinh nghiệm dựa trên sự phản xạ có điều kiện.

Trẻ sơ sinh có thể nhớ tốt tới đâu? Một số nhà nghiên cứu như Rovee-Collier đã kết luận rằng trẻ sơ sinh khoảng 2 tới 6 tháng tuổi có thể ghi nhớ một số kinh nghiệm cho đến từ 1 tuổi rưỡi tới 2 tuổi (Rovee-Collier, 2007, 2009). Tuy nhiên, có những nhà nghiên cứu khác như Jean Mandler (2000), một chuyên gia hàng đầu trong việc nghiên cứu khả năng nhận thức của em bé, lại chứng tỏ rằng những em bé trong các thí nghiệm của Rovee-Collier chỉ biểu lộ một loại trí nhớ, gọi là trí nhớ tiềm ẩn. Trí nhớ tiềm ẩn là khả năng ghi nhớ mà không cần ý thức để hồi tưởng – kí ức về các kĩ năng và tiến trình thường ngày tự động diễn ra. Ngược lại, trí nhớ hiển hiện là loại trí nhớ có ý thức về các sự kiện và kinh nghiệm.

Khi nói về trí nhớ, người ta thường ám chỉ trí nhớ hiển hiện. Hầu hết các nhà nghiên cứu đều phát hiện thấy trẻ không bộc lộ trí nhớ hiển hiện cho tới khi được 7 tháng đến 1 năm tuổi (Bauer, 2007, 2009a; Bayer, Larkina, & Deocampo, 2011). Sau đó, trí nhớ hiển hiện được cải thiện đáng kể trong năm thứ hai của trẻ (Bauer, 2007, 2009a; Bauer, Larkina, & Deocampo, 2011). Trong một nghiên cứu lâu dài, trẻ sơ sinh được đánh giá vài lần suốt năm chúng lên 2 (Bauer & others, 2000). Những trẻ lớn hơn bộc lộ khả năng ghi nhớ chính xác hơn và ít cần gợi ý giúp hồi tưởng hơn. Hình 7.6 tóm lược khoảng thời gian mà em bé ở các độ tuổi có thể ghi nhớ đã được các nhà nghiên cứu phát hiện (Bauer, 2009a). Theo hình 7.6, các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ 6 tháng tuổi chỉ có thể ghi nhớ trong vòng 24 tiếng đồng hồ, nhưng khi được 20 tháng tuổi, trẻ có thể nhớ lại những gì chúng từng gặp trước đó 1 năm.

Hình 7.6Những thay đổi liên quan tới độ tuổi và thời gian ghi nhớ (Nguồn: Bauer)

Hình 7.6
Những thay đổi liên quan tới độ tuổi và thời gian ghi nhớ (Nguồn: Bauer)

Những thay đổi nào của bộ não gắn liền với sự phát triển khả năng ghi nhớ của em bé? Trong khoảng 6 tới 12 tháng tuổi, sự phát triển hoàn chỉnh của vùng đồi hải mã (hippocampus) và vùng vỏ não xung quanh, đặc biệt là thuỳ trán, giúp cho trí nhớ hiển hiện có thể xuất hiện ra (Bower, Larkina, & Deocampo, 2011; Nelson, 2011) (xem hình 7.7). Trí nhớ hiển hiện tiếp tục được cải thiện trong năm thứ hai, khi các cấu trúc não bộ dần hoàn chỉnh hơn và các kết nối giữa các vùng não được tăng cường thêm. Chúng ta vẫn còn biết rất ít về những vùng não liên quan tới khả năng ghi nhớ tiềm ẩn ở em bé.

Hình 7.7Những vùng chính của bộ não liên quan tới sự phát triển khả năng ghi nhớ của trẻ sơ sinh

Hình 7.7
Những vùng chính của bộ não liên quan tới sự phát triển khả năng ghi nhớ của em bé.
Ghi chú:
Cerebral cortex (tan-colored area with wrinkles and folds): Vỏ não (vùng được tô màu vỏ dà với những xoắn cuộn và nếp gấp)
Frontal lobe: thuỳ trán
Hippocampus: vùng đồi hải mã

Chứng quên thời thơ ấu       

Hãy xem xét một khía cạnh khác của trí nhớ. Bạn còn nhớ tiệc sinh nhật năm mình lên 3 không? Gần như là không. Đa phần người trưởng thành đều nhớ rất ít, về bất cứ điều gì, trong 3 năm đầu đời của mình. Điều này được gọi là chứng quên thời thơ ấu. Một người trưởng thành thông thường chỉ có thể nhớ lại một vài kí ức rất sơ sài năm họ lên 2 hoặc lên 3 (Howe, Courage, & Rooksby, 2009; Newcombe, 2007). Một học sinh tiểu học cũng không có nhiều kí ức về những năm tháng ấu thơ của mình (Lie & Newcombe, 1999).

Vậy đâu là nguyên nhân của chứng quên thời thơ ấu? Có một lí giải cho câu hỏi tại sao trẻ lớn và người trưởng thành lại khó hồi tưởng những sự kiện từng xảy ra trong thời thơ ấu của mình, đó là suốt những năm tháng ấy, vùng thuỳ trán của bộ não vẫn chưa phát triển hoàn chỉnh; vùng não này được cho là có vai trò rất quan trọng trong việc lưu trữ kí ức về các sự kiện.

Tóm lại, hầu như những kí ức có ý thức của trẻ sơ sinh đều rất yếu ớt và ngắn ngủi, mặc dù trí nhớ tiềm ẩn dựa trên phản ứng vận động cảm giác có thể rất đáng kể (Bauer, 2007, 2009a; Mandler, 2004). Khi được hơn 2 tuổi, trí nhớ dài hạn của trẻ sẽ phát triển mạnh mẽ và chắc chắn hơn (Bauer, 2009a; Bauer, Larkina, & Deocampo, 2011).

K.H. trích dịch
từ Child Development – An Introduction (13th ed., Mc Graw Hill, 2011)
của John W. Santrock

2013.02.01

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s