J. E. Cirlot – Âm nhạc

Biểu tượng tính của âm nhạc là biểu tượng tính của sự phức tạp vô cùng và chúng ta không thể làm gì hơn ngoài việc phác hoạ ra đây một số ý niệm tổng quát. Nó bao trùm tất cả những yếu tố cấu thành âm thanh: nhạc khí, nhịp điệu, tông hoặc âm sắc, các nốt trong thang âm thường, làn điệu, công cụ biểu cảm, âm điệu, hoà âm và hình thức. Biểu tượng tính của âm nhạc có thể được tiếp cận từ hai quan điểm cơ bản: có thể coi nó là một phần mô hình có trật tự của vũ trụ theo cách hiểu của người xưa, của những nền văn minh cự thạch và sinh học thiên thể, hoặc chấp nhận nó như một hiện tượng của ‘sự tương ứng’ gắn liền với cung cách biểu đạt và thông tri. Một trong những khía cạnh cơ bản của biểu tượng tính âm nhạc là mối liên hệ của nó với nhịp phách và con số, bắt nguồn từ thuyết Pythagore (27). Ý nghĩa vũ trụ của nhạc cụ – sự gắn bó của nó với một Nguyên tố riêng biệt – được nghiên cứu lần đầu tiên bởi Curt Sachs trong cuốn Geist und Werden der Musikinstrumente (Berlin, 1929). Trong biểu tượng tính này, hình dạng đặc trưng của một loại nhạc cụ phải được phân biệt với âm sắc, và một số ‘mâu thuẫn’ thông thường giữa hai khía cạnh này có thể được coi là sự biểu hiện vai trò trung gian của nhạc cụ và của âm nhạc như một toàn thể (với nhạc cụ như một hình thức liên hệ hoặc thông tri, một động lực cơ bản, như trường hợp của tiếng nói hoặc lời lẽ thốt ra). Ví dụ, cây sáo có hình dương vật mang tính nam về hình dạng, và mang tính nữ ở âm vực réo rắt và tông nhẹ, óng bạc (do đó như ánh trăng), trong khi trống mang tính nữ ở hình dạng như lỗ chứa, và mang tính nam ở tông trầm (50). Mối liên hệ giữa biểu tượng tính của âm nhạc với sự tự biểu đạt (và thậm chí với nghệ thuật hoạ hình) được minh chứng khá rõ trong việc tạo ra âm nhạc vào thời nguyên thuỷ, thường quy về hành động bắt chước theo nghĩa đen những nhịp điệu, cử động, nét đặc trưng và thậm chí là hình dáng của các loài vật. Schneider khi lắng nghe khúc hát ‘Song of the Stork’ của người Senegal đã diễn tả cách ông bắt đầu ‘nhìn thấy như đang nghe’, trong một nhịp điệu tương ứng chính xác với những hành động của loài chim. Khi ông hỏi những người đã hát khúc ca về điều này, câu trả lời của họ đã xác nhận quan sát của ông. Bằng những quy luật tương tự, chúng ta còn có thể phát hiện ra những trường hợp mang hàm ý được chuyển về biểu tượng tính: đó là, sự tiến triển của giai điệu như sự biểu lộ toàn bộ những cảm xúc nhất quán nào đó, và tiến trình này tương ứng với những dạng biểu tượng nhất quán nào đó. Mặt khác, sự xen kẽ giữa tông trầm và âm vực cao thể hiện một ‘bước chuyển’, nỗi thống khổ và sự cần thiết của Mặt trái; Schneider kết luận rằng đây là một biểu hiện của ý tưởng chế ngự vùng không gian giữa thung lũng và núi đồi (tương ứng với mặt đất và bầu trời). Ông lưu ý rằng ở châu Âu, kí hiệu bí hiểm của ‘âm nhạc cao’ (là âm vực cao) và ‘âm nhạc thấp’ (âm vực thấp) vẫn tiếp tục tồn tại mãi đến thời Phục hưng. Câu hỏi về mối liên hệ giữa những nốt nhạc với màu sắc hoặc các hành tinh là xa vời so với những nét tương đồng khác về mặt biểu tượng tính của âm nhạc. Tuy nhiên, chúng ta không thể đi tiếp mà không đưa ra một số ý tưởng về mối liên hệ theo tuần tự sâu xa, tồn tại trên mặt hiện tượng: ví dụ, tương ứng với thang ngũ cung, chúng ta thường thấy những khuôn mẫu được nhóm thành bộ năm; âm nguyên và âm điệu trong thang âm bảy nốt được kết nối với hầu hết những hệ sinh học thiên thể, đó chắc chắn là điều quan trọng nhất trong mọi nhóm; xu thế ngày nay hướng về nhóm mười hai nốt có thể sánh với các dấu hiệu của vòng Hoàng đạo. Nhưng đến nay, chúng ta vẫn chưa tìm được đầy đủ chứng cứ về khía cạnh riêng biệt này trong tính biểu tượng của âm nhạc. Tất cả những gì tương đồng ở đây chính là sự tương ứng như Fabre d’Olivet, một nhà huyền bí người Pháp, đã đề ra: Mi – Mặt trời, fa – Thuỷ tinh, sol – Kim tinh, la – Mặt trăng, ti – Thổ tinh, do – Mộc tinh, re – Hoả tinh (26). Những nhóm có mối liên hệ chính xác hơn, ít nhất về mặt biểu đạt, kết nối những làn điệu Hi-lạp với những hành tinh và các khía cạnh riêng biệt của ethos, như sau: điệu mi (điệu Doria) – Hoả tinh (mãnh liệt hoặc lâm li); điệu re (điệu Phrygia) – Mộc tinh (mê li); điệu do (điệu Lydia) – Thổ tinh (đớn đau và buồn bã); điệu ti – (điệu Hypodoria) – Mặt trời (say mê); điệu la (điệu Hypophrygia) – Thuỷ tinh (linh động); điệu sol (điệu Hypolydia) – Kim tinh (khêu gợi); điệu fa (điệu Mixolydia) – Mặt trăng (sầu muộn) (50). Những nghiên cứu thâm sâu của Schneider về tính biểu tượng của âm nhạc có vẻ xác đáng đối với chúng ta. Bốn hợp âm được tạo thành từ các nốt do, re, mi, fa, mà ông coi là, ví dụ, sự giao hoà giữa thiên đàng và trần gian, bốn nốt nhạc lần lượt tương ứng với sư tử (biểu lộ lòng dũng cảm và sức mạnh), bò đực (sự hiến tế và bổn phận), con người (đức tin và hiện thân) và đại bàng (cao nhã và cầu nguyện). Ngược lại, bốn hợp âm được tạo thành từ các nốt sol, la, ti, do, có thể tượng trưng cho một dạng bản sao thiêng liêng của bốn hợp âm trước. Fa, do, sol, re được coi là các thành tố mang tính nam tương ứng với các Nguyên tố lửa và khí và các nhạc cụ làm từ đá và kim loại, trong khi la, mi, ti, mang tính nữ, gắn liền với các Nguyên tố nước và đất. Quãng fa-ti, mà các nhà nghiên cứu âm nhạc gọi là quãng ba (hoặc được tăng thành quãng bốn), biểu hiện sự bất hoà của nó bằng sự xung đột ‘đau đớn’ của hai Nguyên tố nước và lửa – sự xung đột xảy ra trong bản thân cái chết (50). Chúng ta có thể cho rằng chỉ một vài phác thảo về tính biểu tượng của âm nhạc được Schneider phát triển trong công trình The Musical Origin of Animal-Symbols của ông, song phạm vi ấy rất rộng, như ông đã gợi ý riêng cho chúng ta, ông tin rằng mọi ý nghĩa mang tính biểu tượng đều có nhạc tính nằm trong căn nguyên hoặc ít nhất có dính líu đến âm thanh. Điều này trở nên dễ hiểu hơn nếu chúng ta nhớ lại rằng hành động ca hát, như một sự hoà âm của các yếu tố có giai điệu và trình tự, là hình tượng về sự kết nối mọi thứ một cách tự nhiên, và đồng thời là sự thông giao, mở rộng và tán dương mối liên hệ bên trong đan kết mọi thứ với nhau. Do đó, có một lời chú của Plato cho rằng nhạc tính của một dân tộc không thể bị sửa đổi mà không biến cải phong tục và thể chế Thành bang (26).

K.H. dịch
2013.03.25

 Nguyên chú của tác giả:
(27) GUÉNON, René. L’Esotérisme de Dante. Paris, 1949
(50) SCHNEIDER, Marius. El origen musical de los animales-símbolos en la mitología y la escultura antiguas. Barcelona, 1946
(26) GUÉNON, René. Man and his Becoming according to the Vedanta. London, 1945

Nguồn:
Cirlot, J. E. “Music” A Dictionary of Symbols. Trans. Jack Sage. 2nd edition. London: Routledge, 1971

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s