Làm thế nào cộng đồng trừng phạt hành vi chống xã hội một cách hiệu quả

Một nghiên cứu mới đã đưa ra cái nhìn thấu đáo vào chuyện làm thế nào một nhóm người xử lí được các nan đề xã hội và làm sao để trừng phạt những kẻ có hành vi chống xã hội một cách hiệu quả.

Hàng xóm chơi nhạc ồn ào là một ví dụ mà ở đó một nan đề xã hội có thể nảy sinh ra, về chuyện ai sẽ là người xử lí kẻ sai quấy kia nếu hành vi đó tác động đến cả nhóm người. Nếu ai cũng ngồi đó mong đợi người khác xử phạt kẻ sai quấy kia, thì tiếng nhạc ồn ào vẫn cứ kéo dài. Tuy nhiên, theo nghiên cứu do trường University of Oxford và trường ETH Zurich tiến hành, thì các nhà nghiên cứu đã hé lộ cho biết rằng khi một nhóm có thể nhận diện ra thành viên nổi trội nhất trong số họ, thì có thể dẫn đến một thoả thuận ngầm hiểu về người sẽ làm chuyện trừng phạt kẻ sai quấy kia. 

Ngược lại, khi một nhóm người cảm thấy khó nhận diện ra được ai là người nổi trội nhất trong số họ, thì kẻ sai quấy ít có khả năng bị ngăn chận lại, đó là điều rút ra từ các phát hiện trong nghiên cứu được công bố trực tuyến trên tờ Proceedings of the Royal Society B.

Trong một thí nghiệm, các nhà nghiên cứu có được 120 người tình nguyện tham gia, chia thành những nhóm bốn người, để chơi mấy trò chơi kèm theo đồng phỉnh. Mỗi người chơi được cấp cho 140 đồng phỉnh, và trong số bốn người thì sẽ ngẫu nhiên chỉ định một người làm kẻ gian lận. Kẻ gian lận có thể quyết định không chơi gian lận và không có được gì hết, hoặc liều lĩnh gian lận để có thể lấy được 70 đồng phỉnh từ mỗi người trong số ba người còn lại. Ba người chơi kia phải tự mình quyết định liệu có thách thức kẻ gian lận hay không, nhằm giành lại tiền cho chính mình, cũng như cho người khác – vấn đề ở chỗ việc thách thức sẽ đi kèm chi phí phải trả đối với kẻ thách thức trong khi những kẻ ăn theo còn lại sẽ lấy lại được toàn bộ 70 đồng phỉnh. Tuy nhiên, nếu không ai thách thức kẻ gian lận, thì kẻ gian lận sẽ giữ các đồng phỉnh của những người còn lại và bỏ đi.

Trước tiên, chi phí dành cho kẻ thách thức ở mức 30 đồng phỉnh, nghĩa là người đó chỉ thu lại được 40 đồng phỉnh trong khi mấy kẻ ăn theo kia thì nhận lại được đủ 70 đồng phỉnh cho mỗi người. Ở loạt chơi này, có khoảng một phần ba (35 phần trăm) số người chơi thách thức kẻ gian lận để giành lại tiền, mặc dầu họ phải tốn phí.

Tuy thế, mô hình tỉ lệ đó xảy ra một thay đổi rõ ràng khi chi phí dành cho kẻ thách thức được chỉnh lại có chút không đồng đều. Trong khi hai trong số ba người chơi sẽ mất 40 đồng phỉnh nếu họ thách thức kẻ gian lận, còn người kia chỉ mất 30 đồng phỉnh. Trong loạt chơi này, có một thoả thuận ngầm hiểu được thiết lập cho rằng kẻ nổi trội nhất, tức là người chơi nào mất ít đồng phỉnh nhất, sẽ phải thách thức kẻ gian lận, dù cho sự khác biệt về mặt lợi thế tiền bạc của những người chơi là rất nhỏ. Các nhà nghiên cứu cũng thay đổi kích cỡ tiền phạt áp đặt lên kẻ gian lận nhằm đánh giá điều này đóng vai trò gì để chặn lại hành vi gian lận.

Họ phát hiện trong những nhóm có một người nổi trội, có 83 phần trăm trong số các trường hợp thì những người chơi nổi trội ấy giành lại được đồng phỉnh từ tay kẻ gian lận. Hơn nữa, khi mức phạt gian lận được tăng lên từ 0 đến 40 điểm phạt, thì dẫn tới kết quả việc gian lận ở trong nhóm có kẻ nổi trội sẽ giảm xuống đáng kể, và mức giảm này nhiều ngang bằng với mức giảm ở những nhóm có những người chơi đồng đều nhau mà trong đó mức phạt gian lận được tăng lên từ 0 đến 120 điểm phạt.

Tiến sĩ Wojtek Przepiorka, đồng tác giả nghiên cứu, thuộc Khoa Xã hội học trường University of Oxford, cho biết: ‘Những phát hiện này giúp chúng ta hiểu được làm sao mà thời tiền sử của con người lại có thể thực hiện được trật tự xã hội khi mà lúc đó chưa tồn tại các cơ quan thi hành phát luật chính thức. Điều này cho biết trật tự tự nhiên là thứ dành cho các nhóm người ở đó người nào được cho là kẻ mạnh nhất sẽ có nhiều khả năng thách thức kẻ sai quấy. Ý tưởng về kẻ nào mạnh nhất cũng biến đổi tuỳ thuộc qui chuẩn và văn hoá xã hội: đó có thể là kích cỡ thân xác, mức độ giàu có, lòng dũng cảm hoặc các biệt tài khác.

‘Thú vị là khả năng trừng phạt này có thể là yếu tố ngăn chận còn mạnh mẽ hơn cả qui mô hình phạt. Việc này còn cho biết nhiều điều về hành vi hợp tác giữa các thành viên trong cộng đồng và chỉ ra làm thế nào mà các qui chuẩn xã hội có thể phát triển.’

Andreas Diekmann, giáo sư Xã hội học tại trường ETH Zurich, cũng là tác giả nghiên cứu này, cho biết: ‘Quan trọng là ta học hỏi được thêm về chuyện làm sao trật tự xã hội xuất hiện ở những nhóm người mà không có sự can thiệp của bên thứ ba. Tương phản với các nghiên cứu trước đây, ở thí nghiệm này chúng tôi có thể chứng tỏ rằng có thể giải quyết các vấn đề về chuyện hợp tác mà không cần thiên về cách trừng trị. Chỉ cần độ không đồng đều xảy ra ở mức rất nhỏ giữa các thành viên trong nhóm cũng đủ để khiến hình phạt cho kẻ sai quấy có nhiều khả năng diễn ra hơn và điều này tạo ra được một tác động ngăn chận. Kết quả là mặc dù hiếm khi áp dụng hình phạt, nhưng vẫn giảm được đáng kể hành vi chống xã hội.’

Duy Đoàn chuyển ngữ
Sài-gòn, 20130408

Nguồn:

“How Communities Effectively Punish Antisocial Behavior.” Science Daily, 4/2013: http://www.sciencedaily.com/releases/2013/04/130407144507.htm

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s