[Điểm phim] Le gamin au vélo (2011) của anh em nhà Dardenne

Le gamin au vélo (2011)

Nhan đề tiếng Anh: The Kid with a Bike

Đạo diễn: Jean-Pierre Dardenne, Luc Dardenne

IMDb: http://www.imdb.com/title/tt1827512

Rotten Tomatoes: http://www.rottentomatoes.com/m/the_kid_with_a_bike/

—–

“Chúng ta chắc chắn, rằng đồng cảm là một nguyên lí rất mạnh mẽ trong bản tính con người.”

– David Hume, A Treatise of Human Nature (Luận văn về bản tính con người)

Đây là phim đoạt được giải Grand Prix ở Liên hoan phim Cannes năm 2011. Với phim này, anh em nhà Dardenne đã góp vào thêm một bộ phim tuyệt vời nữa cho danh sách những phim Pháp ngữ về đề tài trẻ em, bên cạnh những tuyệt tác như Les quatre cents coups (1959) của François Truffaut , L’enfance nue (1968) của Maurice Pialat, Au revoir les enfants (1987) của Louis Malle, v.v..

Phim có cốt truyện đơn giản với lối dẫn chuyện cũng đơn giản không kém, nhưng đó là một phong cách đơn giản đến tuyệt vời của anh em nhà Dardenne. Nội dung phim dễ làm người xem liên tưởng ngay đến tuyệt tác Les quatre cents coups (1959) của François Truffaut: nhân vật chính là một cậu bé tầm 11-12 tuổi, cũng gặp rắc rối với gia đình mình, cũng bơ vơ lạc lõng để rồi tự mình dấn vào cuộc hành trình đi tìm nơi nương náu cho tâm hồn, rồi cũng phạm tội, v.v.. Không rõ anh em nhà Dardene có ý làm phim này để tỏ lòng tưởng nhớ đến Truffaut hay không mà có một sự nối kết thú vị giữa phần kết phim Les quatre cents coups với phần mở đầu ở phim Le gamin au vélo này: cậu bé trong Les quatre cents coups ở cuối phim bị đưa vào trại giáo dưỡng dành cho trẻ vị thành niên phạm tội, còn phim này mở màn bằng cảnh cậu bé Cyril đang cố trốn khỏi viện cô nhi. 

Cậu bé nhân vật chính trong phim bỗng dưng bị cha mình gửi vào viện cô nhi, thế là cậu ta quyết tâm tìm cách về lại với cha mình, bằng mọi giá. Ở đây chiếc xe đạp đóng vai trò như một biểu tượng cho mối gắn kết cha-con, và đoạn đầu phim cậu bé luôn muốn tìm lại chiếc xe đạp của mình, như một chỗ dựa tinh thần cho ý nghĩ rằng cha cậu sẽ không bỏ rơi cậu. Thế nhưng, cha cậu lại có ý bỏ rơi cậu thật, ông ấy đã bán chiếc xe đạp, rồi sau đó khi cậu bé tìm ra cha mình thì người cha này thẳng thừng bảo với cậu là đừng cố công đi tìm ông nữa. Trong suốt quá trình đi tìm về người cha, bộ phim đã tập trung rất nhiều vào những di chuyển và động tác của cậu bé nhằm nhấn mạnh những cảm xúc nơi cậu. Đặc biệt ở gần cuối phim, sau khi cậu bé một lần nữa tìm đến người cha, có một cảnh quay khá dài cho thấy cậu đang đạp xe lướt đi trong màn đêm, gương mặt gần như không biểu cảm gì. Đó là một cảnh quay đầy chất thi ca, như muốn lôi người xem vào hoà cùng tâm trạng tê cứng xúc cảm của cậu bé.

La gamin au vélo (2011) 01

Như đã đề cập, bộ phim có cốt truyện đơn giản, và cái đơn giản này thể hiện tiêu biểu nơi nhân vật Samantha, một người phụ nữ trưởng thành đồng ý chăm lo cho Cyril và cho cậu bé một mái ấm gia đình vào những ngày cuối tuần. Samantha lần đầu gặp cậu bé ở phòng y tế trong toà chúng cư nơi ở cũ của cha con Cyril. Lúc đó cậu trốn ra viện cô nhi về chỗ này để tìm cha mình, rồi bị người ta phát hiện đuổi theo, cậu đành chui vào phòng y tế, hoảng loạn trong lúc trốn chạy nên cậu đã va phải Samantha rồi ôm chặt lấy người phụ nữ này để không bị kéo đi. Trong bài phỏng vấn cho tờ Film Comment [1], Jean-Pierre Dardenne cho biết cảnh này có phần giống như một Pietà đảo ngược – nếu bức Pietà của Michelangelo là hình ảnh Đức mẹ Miriam ôm Jesus thì ở phim đây là hình ảnh cậu bé ôm lấy người phụ nữ. Và từ chuyện này, Samantha dường như cảm nhận được nỗi tuyệt vọng trong cậu bé, để rồi sau đó đồng ý nhận chăm lo cho cậu vào dịp cuối tuần.

Khi cậu bé buông Samantha ra rồi trở về cô nhi viện, bỗng vài ngày sau người phụ nữ đó tìm đến và mang cậu lại gần mình, trước tiên bằng cách chuộc lại chiếc xe đạp của cậu. Tới đây hẳn sẽ không ít người tự hỏi động cơ nào để cô ta làm vậy; và thậm chí sau đó khi cô ta nhận lời đề nghị của Cyril để cậu bé tới nhà mình ở vào dịp cuối tuần, người xem lại một lần nữa không hiểu cớ sao mọi sự lại quá đỗi giản đơn: Samantha đột nhiên đem xe đạp tới, rồi đột nhiên nhận lời chăm lo cậu bé mà không có nguyên do nào rõ rệt được bày ra trong phim. Đó chính là cái đơn giản tiêu biểu mà tôi muốn nói đến ở trên, được thể hiện qua nhân vật Samantha. Chính lòng tốt đột nhiên này đã tạo ra chút không khí bí ẩn xung quanh Samantha: cô là ai, xuất thân thế nào, ta không sao biết được ngoại trừ biết cô ta sở hữu một tiệm làm tóc. Cũng trong bài phỏng vấn trên tờ Film Comment, Luc Dardenne cho biết: “Lòng tốt luôn chứa đựng một khía cạnh bí ẩn. Nhưng việc muốn tìm ra những nguyên nhân khiến Samantha làm vậy cũng tức là làm giảm đi lòng tốt của cô ấy đến mức tối thiểu. Bởi vì lòng tốt chắc chắn làm người ta sợ hơn cái ác. Lòng tốt không thuộc về lí tính.”

Quả thật, những cảm xúc yêu thương cũng như lòng tốt không nằm trong địa hạt lí tính con người. Dường như lúc biết được Samantha đồng ý chăm lo cho Cyril, ta dễ dàng cảm nhận được vì sao, và ta cũng biết Samantha biết vì sao cô làm thế. Nhưng “Tại sao cô lại đồng ý,” cậu bé hỏi; “Cô cũng không biết nữa,” Samantha đáp. Ta có thể hiểu và cảm nhận, nhưng để nói bằng lời nhiều khi thật khó. Lòng tốt đó, lòng từ tâm đó, xuất phát từ sự tư lợi, từ sự thoả mãn chính bản thân mình, theo như một số thuyết duy ngã (egoism); hay nó xuất phát từ mối đồng cảm trong ta, như triết gia David Hume khẳng định. Điều đó thật khó mà rõ, nó gần như là một bí ẩn trong bản tính con người, bí ẩn như chính thân thế của Samantha vậy. Thế thì ta cứ cảm nhận thôi, hãy để bức màn bí ẩn giăng đó, hãy treo lại mọi phán đoán, và gác lại lí tính của ta sang một bên.

Le gamin au vélo (2011) 02

Bộ phim cho thấy diễn xuất tuyệt vời của cậu bé Thomas Doret trong vai Cyril, cậu bộc lộ được những xúc cảm rất mãnh liệt và rất thật. Anh em nhà Dardenne cho biết (trong bài phỏng vấn trên Film Comment) Thomas học karate từ lúc 6 tuổi để có thể kiểm soát cơ thể lúc nào cũng lo lắng không ngừng của mình, tuy thế dường như “trong cậu vẫn còn đó niềm khao khát liên tục vận động,” theo nhận xét của Jean-Pierre Dardenne, và “cậu ta đem lại ấn tượng rằng cậu lúc nào cũng tràn trề sinh lực”. Ngoài ra, cách cậu xử lí với chiếc xe đạp rất ấn tượng, cứ như thể chiếc xe đạp đó là một phần cơ thể cậu vậy. Ở đây, chiếc xe đạp có vai trò cực kì quan trọng về mặt biểu tượng. Nếu như chiếc xe đạp ở đầu phim có vai trò tượng trưng cho mối gắn kết cha-con thì về sau khi bộ phim tiến triển dần, ta có thể thấy chiếc xe đạp đó có vai trò biểu tượng rộng hơn nữa: nó giúp cậu bé trở nên cơ động hơn, tự chủ hơn; và quan trọng hơn hết nó giúp gắn kết và đưa cậu bé đến với tình thương yêu, với một mái ấm mà cậu có quyền được có như bao đứa trẻ khác.

Duy Đoàn
Sài-gòn
20130929

Chú thích:

[1] Bonnaud, Frédéric. “Radical kindness.” Bản dịch Anh ngữ của Jonathan Robbins. Film Comment. http://www.filmcomment.com/article/radical-kindness

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s