M. B. White – Về bộ phim A bout de souffle (1960) của Jean-Luc Godard

A bout de souffle (1960)

M. B. White

Về bộ phim A bout de souffle (1960) của Jean-Luc Godard

Duy Đoàn chuyển ngữ

A bout de souffle là phim truyện đầu tiên do Jean-Luc Godard đạo diễn và là một trong những phim mở đầu cho Làn sóng mới của Pháp vào cuối thập niên 1950. Godard đã làm vài bộ phim ngắn trước A bout de souffle nhưng chính phim này đã thiết lập nên danh tiếng quốc tế cho ông, người được xem là một trong những nhà làm phim quan trọng nhất của thập niên 1960.

Câu chuyện trong phim khá đơn giản. Michel Poiccard (Jean-Paul Belmondo), một tên lưu manh tầm thường, tình cờ giết một tay cảnh sát. Anh ta đến Paris để gom chút tiền nhằm thoát khỏi đất nước này, và cố gắng thuyết phục cô bạn gái người Mĩ Patricia Franchini (Jean Seberg) đi cùng với anh. Cô nàng không hứng thú với chuyện đi cùng anh ta cho bằng chuyện giữ một vai trò như một trí thức Mĩ tại Paris. (Cô nàng rao bán tờ New York Herald Tribune ở Champs-Elysées trong lúc đang cố gắng tự thiết lập cho mình vai trò kí giả.) Khi Michel lấy được tiền mình cần và sẵn sàng rời khỏi thành phố, Patricia tố giác anh cho cảnh sát, và anh ta bị bắn khi đang nỗ lực trốn chạy một cách miễn cưỡng.

Chuỗi sự kiện cơ bản này là sợi chỉ nhỏ nhoi của tính liên tục vốn giữ cho câu chuyện trong phim được liền lạc. Tuy thế, sự phát triển nhân quả và động cơ thúc đẩy của nhân vật theo nghĩa truyền thống lại tương đối lỏng lẻo. Mặc dù bộ phim không từ khước những quy ước trần thuật về mặt tổng thể, nhưng nó tiến được một bước dài trong việc làm suy yếu đi cái cấu trúc thắt nút và những cơ chế có tính giải thích vốn được liên kết với câu chuyện chủ đạo. Cách tạo dựng hình ảnh trong phim thậm chí còn tạo tác động dữ dội hơn trong việc chống lại phong cách phim truyền thống. Về mặt hệ thống, nó thoát li khỏi những đường lối chỉ đạo và những quy tắc mĩ học vốn được định rõ bởi quá trình biên tập tạo tính liên tục (continuity editing), dựa vào những cảnh quay dài  (thường được quay bằng máy quay cầm tay) và cách quay nhảy cảnh (jump cut). Cách dùng máy quay theo kiểu tự do, hầu hết là theo ngẫu nhiên, là đặc điểm điển hình của phong cách Làn sóng mới. Trong những cảnh quay đơn lẻ, cách dùng có hệ thống những đoạn nhảy cảnh và sự mô tả về những đoạn hội thoại dông dài, lặp đi lặp lại chính là cách để thử thách những giới hạn của phong cách phim trần thuật. Thường thì dường như những cảnh phim được nghĩ ra nhằm phô bày ra những điều có thể thực hiện được với điện ảnh thay vì phát triển câu chuyện theo lối mạch lạc.

Mặc dù bộ phim dường như có chủ tâm phớt lờ đi những chuẩn tắc của cách làm phim thương mại trong xưởng phim, nhưng nó trước sau vẫn đề cập và chơi đùa với các khía cạnh của điện ảnh Mĩ. Nhân vật chính, Michel, tự tạo cho mình phong cách theo hình ảnh của Humphrey Bogart. Ở đầu phim, người xem thấy anh đứng cạnh tấm bích chương phim mà thán phục bức hình người hùng của anh; so lại thì địa vị của bản thân anh như một “gã thô bạo” thời hiện đại chỉ là sự bắt chước yếu ớt. Những cảnh sát theo dấu của Michel tương tự cũng chỉ là những hình bóng nhạt nhoà của những người tiền nhiệm trong những bộ phim Mĩ; họ là những nhân vật vụng về, có phần hài hước. Nhân vật Patricia, và phần khắc hoạ cô nàng do Seberg thể hiện, muốn nói đến vai diễn của Seberg trong Bonjour Tristesse của Otto Preminger. Cũng có những cảnh được tạo dựng nhằm “trích dẫn” những cảnh phim từ các bộ phim Mĩ. Trong phòng ngủ của Patricia, Michel nhìn cô nàng qua một một tấm bích chương cuộn tròn. Máy quay xoáy vào qua ống bích chương đó, tiếp theo là phần cắt cảnh nhảy tới một cận cảnh cho thấy Michel và Patricia đang hôn nhau. Những cảnh quay này bắt chước theo một cảnh phim từ Forty Guns của Samuel Fuller (với một ống ngắm ở súng trường thay vì tấm bích chương) mà trong một bài điểm phim này Godard đã mô tả đó là một thời điểm của điện ảnh thuần khiết.

Chất vui đùa của bộ phim vượt ra ngoài những câu chuyện tiếu lâm cục bộ vốn đề cập những bộ phim khác. Những cảnh chuyển đôi khi đột ngột ở giọng điệu, phong cách, và sự phát triển cốt truyện bên trong và giữa các cảnh là một thao tác thẩm tra (và thách thức đối với) phương tiện truyền đạt, dựa trên sự quen thuộc và cảm tình đối với lịch sử của nó. Phần mở đầu bộ phim cho ta nhiều thông tin theo cách nhìn này. Michel thực hiện màn độc thoại dông dài khi anh lái xe băng qua vùng quê nước Pháp. Anh tăng tốc, và một cảnh sát bắt đầu đuổi theo. Michel lái xe ra khỏi đường chính, và khi bị đuổi theo, anh bắn luôn viên cảnh sát đó. Vụ giết người này xảy đến tình cờ và không có động cơ rõ ràng. Nó gần như trở thành một phiên bản hài hước cho những bộ phim tội phạm nghiêm túc hơn mà trong đó những vụ giết người luôn đầy căn thẳng và thường được xác định là hành vi nhẫn tâm hoặc của những cá nhân điên loạn. Bởi vì kiểu cách của mình, nhân vật Michel thỉnh thoảng được người ta nhìn vào để đưa ra làm ví dụ điển hình cho khuôn mặt nam chính bị tha hoá đi về mặt hiện sinh vốn thường thấy ở những bộ phim thuộc Làn sóng mới. Những nhà phê bình khắt khe hơn đã lên án nhân vật của nhân vật bởi hành vi vô luân, hư vô chủ nghĩa ở nhân vật đó. Tuy vậy, thái độ dạy đời này đã bỏ qua cái cách thức mà ở đó nhân vật này bắt nguồn và giễu nhại bọn lưu manh trong phim ảnh trước đó, và họ cũng bỏ qua sức hấp dẫn của nhân vật này qua phần khắc hoạ do Belmondo thể hiện.

Theo nhiều cách thức khác nhau, bộ phim là ví dụ điển hình cho sự liên kết của nhiều yếu tố làm nên điện ảnh Làn sóng mới của Pháp. Điều này bao gồm cách dùng những máy quay khá mới mẻ (chiếc Éclair nhẹ cân, dễ dàng cầm tay); làm việc với ngân sách thấp, điều này khuyến khích quay thực cảnh (location shooting) và những câu chuyện với những khung cảnh đương thời; và cách dùng những con người mới, trong đó có diễn viên chính Belmondo và nhà quay phim Raoul Coutard. Ngoài ra Godard còn mang đến một tập hợp những thái độ đối với việc làm phim vốn nhận được sự san sẻ từ những đạo diễn đồng nghiệp Làn sóng mới của ông, bắt nguồn từ trải nghiệm của ông với tư cách nhà phê bình phim hồi thập niên 1950. Trong số những thái độ đó là niềm tin cho rằng đạo diễn là người sáng tạo có trách nhiệm đằng sau một bộ phim, rằng phim ảnh nên được tiếp cận như một thể cách của sự biểu hiện cá nhân, và một sự khâm phục sâu sắc đối với phong cách thị giác của nhiều bộ phim Hollywood.

Bên ngoài địa vị của nó như một “bộ phim Làn sóng mới”, A bout de souffle bắt đầu định nên những thái độ và những mối quan tâm vốn sẽ được phát triển đầy đủ hơn ở các tác phẩm sau này của Godard. Một dãy phong phú các hình tượng là phần thiết yếu cho chất liệu biểu nghĩa của bộ phim. Những tấm bích chương phim, những bản sao nghệ thuật, và những tờ phụ trương tạp chí và mấy quyển sách, hết thảy không chỉ có chức năng là những nhân tố của việc dựng cảnh, mà còn xây dựng nên hình ảnh của đời sống đương thời ở dạng bức tranh ghép về văn hoá. Ngoài ra chiến lược làm lạc đề câu chuyện là điều quan trọng, kết hợp những cảnh phim dài để thăm dò những vấn đề vốn không phục vụ cho tự thân câu chuyện. Trong A bout de souffle, việc Patricia tham gia vào cuộc phỏng vấn một nhà văn (do đạo diễn Pháp Jean-Pierre Melville thủ vai) đã thực hiên được chức năng này. Cả hai lối thực hành này chứng thực cho một niềm thích thú với điện ảnh như một thứ gì đó hơn là một phương tiện truyền đạt câu chuyện theo nghĩa truyền thống. Khi sự chú ý được hướng đến những cách mà trong đó hình ảnh và âm thanh mang chất phim ảnh sẽ là những yếu tố tạo ra ý nghĩa, thì chính bản chất của sự tạo nghĩa điện ảnh sẽ trở thành vấn đề trung tâm cho cả đạo diễn lẫn người xem.

Chuyển ngữ tại Sài-gòn
20131205

Nguồn:

White, M. B. “A bout de souffle.” International Dictionary of Films and Filmmakers. Phiên bản thứ 4. Cuốn 1. Chủ biên: Tom Pendergast & Sara Pendergast. Detroit: St. James Press, 2000.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s