Robin Wood – Về bộ phim Banshun (1949) của Ozu Yasujirō

Banshun (1949)

Robin Wood

Về bộ phim Banshun (1949) của Ozu Yasujirō

Duy Đoàn chuyển ngữ

Banshun (Late Spring) là bộ phim đầu tiên trong sáu phim Ozu thực hiện cùng với Hara Setsuko, nhan đề của những bộ phim này thường có nguồn cảm hứng từ độ tuổi và hoàn cảnh của nhân vật do Hara thủ vai; trong phim Banshun, cô gái ở độ tuổi  mà ai cũng mong cô sẽ lấy chồng, trong phim Bakushū (Early Summer) cô đã qua độ tuổi đó, và trong phim Akibiyori (Late Autumn) cô là một quả phụ trung niên. Ba bộ phim đầu là Banshun (1949), Bakushū (1951), Tōkyō Monogatari (1953) – cách quãng đều đặn hai năm và xen kẽ đó là những phim không có Hara đóng, có thể được xem là bộ ba phim với những nối kết mơ hồ. Trong cả ba phim (và chỉ ba phim này) nhân vật của Hara đều mang tên Noriko, và trong mỗi phim thì câu chuyện chính yếu liên quan đến áp lực đặt lên cô gái để cô kết hôn (trong trường hợp ở phim Tōkyō Monogatari) hoặc tái giá.

Banshun, cùng với nhiều phim khác của Ozu, đã chịu sự phân cực đáng tiếc ở phương Tây theo hai lối phê bình có sức ảnh hưởng nhưng chưa tương xứng: loại phân tích nội dung do Joan Mellen thực hành trong cuốn The Waves of Genji’s Door (sau phần tóm tắt cốt truyện là phần đánh giá cho rằng Ozu là một người bảo thủ nhốt mình trong nỗi hoài niệm về những giá trị của chế độ phụ quyền truyền thống ở Nhật vốn đang bị đe doạ hoặc sụp đổ) và dạng phân tích hình thức luận của Nöel Burch (To the Distant Observer) giới thiệu Ozu như một nhà làm phim “mang chất hiện đại” bởi vì phương pháp của ông kháng cự lại sự thống trị của các quy tắc Hollywood, một cách tiếp cận khiến cho chủ đề của những cuốn phim thành ra không liên quan. (Cuốn Ozu and the Poetics of Cinema của David Bordwell đại diện cho một động thái đáng ngạc nhiên hướng đến việc điều chỉnh lại sự phân cực này, Bordwell trước đó từng được liên hệ với hình thức luận nghiêm ngặt của Burch.) Cách xử lí những quan hệ không gian trong tác phẩm của Ozu chắc chắn khác đáng kể với những chuẩn tắc của Hollywood, và điều này ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa chúng ta với các nhân vật và với câu chuyện, nhưng câu chuyện rõ ràng vẫn chiếm ưu thế: một mặt Ozu có mối quan tâm tỉ mỉ đến các chi tiết tế vi của cách xây dựng kịch bản và mặt khác diễn xuất không thể bị gạt qua bên một cách đơn giản được nhằm tôn sùng những kĩ thuật hình thức của ông (“những chẩm cảnh”, những cảnh không trùng khớp theo tầm nhìn (eyeline mismatch), cách dùng không gian 360 độ, v.v.). Về lời buộc tội bảo thủ, độ nhạy cảm mang tính phê phán của Ozu đối với toàn bộ các khía cạnh của sự thay đổi xã hội, đối với những gì đạt được và những gì mất đi, và đối với sự suy tàn của các giá trị cũ và sự xuất hiện các giá trị mới, đến mức sao cho những bộ phim của ông ít nhất tự đưa mình sẵn sàng đến với lối đọc cấp tiến cũng như đến với lối đọc bảo thủ. Chúng thực tế quá phức tạp đến nỗi chống lại bất kì sự phân loại đơn giản nào mang tính chính trị, mỗi vị trí được kịch tính hoá trong những phim đó đều được những vị trí khác đảm bảo. Thường ta khó xác định rõ ràng một cách tất yếu và khó xác định chính xác những phim đó nói về điều gì.

Tuy nhiên, ta lại dễ dàng tuyên bố Banshun không nói về điều gì: nó không nói về một phụ nữ trẻ với tính cao thượng đang cố gắng hi sinh bản thân và hạnh phúc chính mình để đảm đương trách nhiệm phụng sự người cha goá vợ ở những năm tháng cô đơn lúc về già. Nếu Noriko kháng cự lại những áp lực xã hội vốn thúc ép cô phải cưới chồng (lối phân tích toàn diện của Ozu về những áp lực đó cho thấy chúng không thể kháng cự lại một cách thuyết phục), đó là vì cô ý thức thấu đáo được rằng cô sẽ không bao giờ được hạnh phúc như đang trong hoàn cảnh hiện thời. Bộ phim định rõ một cách chính xác sự lựa chọn mà xã hội đương thời (nước Nhật thời hậu chiến, cùng với những xung độ giữa các giá trị truyền thống và sự Mĩ hoá) đem lại cho cô: phụ thuộc vào người chồng trong hôn nhân, hoặc lối vào thế giới “được giải phóng” của công việc bị tha hoá (tức là, chịu phụ thuộc vào một ông sếp, với vai trò thư kí). Lựa chọn sau được thể hiện ở cô bạn thân Aya của Noriko, một phụ nữ trẻ “hiện đại hoá” hoàn toàn đến mức chân cô nàng tê cứng khi cô phải ngồi trên chiếu tatami. Gần như không chỉ trích việc phá vỡ những giá trị truyền thống, Ozu phô bày Aya với sự cảm thông vô ngần và với nét tươi vui, phần nhấn mạnh vào những kiềm hãm ở hoàn cảnh cô ta. Mặt khác, cuộc hôn nhân truyền thống chưa bao giờ được phô bày trong những phim của Ozu như tự thân nó hoàn mãn, và đặc biệt không vì phụ nữ (cha của Noriko cho biết rằng mẹ cô đã khóc suốt những năm tháng đầu của đời sống hôn nhân hai người).

Với cha cô, Noriko có được tự do mà cô sẽ không bao giờ có lại được: cô có thể đạp xe bên bờ biển với những anh chàng đẹp trai, ghé những quán rượu sake với những người bạn tình cờ, tận hưởng việc di chuyển tương đối tự do. Và sự di chuyển (cùng sự đè nén của nó) là mô-típ then chốt và nguyên lí tạo cấu trúc của bộ phim. Nửa đầu phim chứa đựng (đối với Ozu) những chuyển động máy quay bất thường dõi theo hoặc song hành với cảm giác hân hưởng và hồ hởi của Noriko (chuyến đi bằng tàu lửa, lúc cưỡi xe đạp). Chuyển động máy quay cuối cùng trong phim xảy ra ở cảnh trong khu vườn nơi cha và chú cô đang chốt lại những kế hoạch cho hôn lễ của cô. Bộ phim sau đó chuyển ngay tới cảnh Noriko vướng vào một tiến trình không thể quy hồi, vẻ bất động của cô (bên dưới bộ đồ cưới truyền thống nặng nề) và sự xoá bỏ cuối cùng (tấm gương trống rỗng thay thế cho bất kì mô tả nào về buổi lễ cưới). Cảnh phim cuối trong phim chiếu ra bãi biển thường được diễn giải theo dạng cam chịu và chấp nhận kiểu Thiền (Ozu từng nhận xét rằng các nhà phê bình Tây phương không hiểu phim của ông, do vậy “họ lúc nào cũng nói về Thiền hay đại loại thế”); cảnh đó đồng thời cũng có thể được hiểu là cảnh gợi nhớ lại việc cưỡi xe đạp và về sự tự do bị mất đi.

Chuyển ngữ tại Sài-gòn
20131214

Nguồn:

Wood, Robin. “Banshun.” International Dictionary of Films and Filmmakers. Phiên bản thứ 4. Quyển 1. Tom Pendergast & Sara Pendergast chủ biên. Detroit: St. James Press, 2000.

Advertisements

One comment on “Robin Wood – Về bộ phim Banshun (1949) của Ozu Yasujirō

  1. Cảm ơn bạn đã chia sẻ bài viết về Ozu. Mình có biết đến Ozu qua bạn bè khá nhiều nhưng chưa một lần xem phim của ông. :). Mình sẽ dành thời gian để xem và suy ngẫm

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s