Về bộ phim Kaze tachinu (The Wind Rises, 2013) của Miyazaki Hayao

The Wind Rises (2013)

Lời nói đầu: Tác phẩm mới nhất và có lẽ cũng là cuối cùng của bậc thầy hoạt hình Nhật Miyazaki Hayao. Cả bộ phim nói về một người sống hết lòng vì ước mơ, và làm hết mình để thực hiện hoài bão của mình, dẫu cho kết quả của hoài bão ấy thật là kinh khủng và gây ra thật nhiều tai ương. Tình tiết câu chuyện trong phim nhiều chỗ lãng đãng như mây trời, nhiều chỗ lấp lửng, thi vị tựa như một bài thơ. Những cơn gió dịu dàng thì thật dễ chịu, nhưng khi chúng nhân bội lên thì cũng thật đáng sợ. Chúng mang cô gái đến với anh, mà cũng mang cô gái đi khỏi anh; chúng đem đến cho anh niềm vui thích ở chuyện bay lượn, mà cũng cuốn phăng đi sức lực và tinh thần nơi anh, và cả đất nước anh nữa.

Thế đấy, được đó, mất đó, gió cứ nổi, dòng đời cứ trôi, và ta vẫn phải sống.

Bộ phim này còn dấy lên nhiều chuyện tranh cãi, chủ yếu xoay quanh việc Miyazaki làm một phim về việc sản xuất máy bay dùng cho chiến tranh. Sau đây là một bài viết trên trang NPR về vấn đề này.

=====

Nhà làm phim hoạt hình từng đoạt giải Oscar Miyazaki Hayao đã từng tạo ra những bộ phim làm say đắm lòng người như Princess MononokeSpirited Away. Nhưng bộ phim mới nhất của ông đã làm xuất hiện những lời phê phán dữ dội đến mức bất thường.

The Wind Rises không phải là một câu chuyện bình thường: Phim kể câu chuyện về Horikoshi Jiro, một kĩ sư Nhật, người thiết kế chiếc Mitsubishi Zero, chiếc chiến cơ khét tiếng trong những trận oanh tạc kamikaze hồi thế chiến hai.

Những nhà bình luận ở Nam Hàn đã gọi bộ phim là “phe cánh hữu” và cho rằng nó “vinh danh chủ nghĩa đế quốc Nhật” và “tự mô tả mình như là nạn nhân và khắc hoạ thảm hoạ của cuộc chiến, nhưng không chỉ ra nguyên nhân.”

Tại Nhật thì những lời phê bình cũng không kém phần ầm ĩ, bộ phim được gọi là “phản Nhật” và “đần độn”. Một nhà bình luận đặt câu hỏi, “Cấm bộ phim do tên phản bội này làm ra, điều đó không tốt sao?”
Những phản ứng gay gắt này có gốc rễ từ vấn đề nhạy cảm thuộc về lịch sử của thế chiến hai – đặc biệt ở châu Á, nơi mà những kí ức về những hành động gây hấn và sự tàn ác của Nhật hãy còn rất sống động.

Một nhà thiết kế máy bay chiến đấu dường như là chủ đề lạ đối với Miyazaki. Bộ phim cuối cùng của ông trước đó, Ponyo, kể câu chuyện về một cô công chúa cá vàng. Nhưng lâu nay ông luôn hứng thú với máy bay và việc chế tạo máy bay – và thực tế thì cha ông làm việc ở một công ti chuyên cung cấp các bánh lái cho chiếc Zero.

Không một anh hùng hay ác nhân nào rõ rệt

The Wind Rises rất giống với những tác phẩm trước của Miyazaki. Những câu chuyện của ông không có những anh hùng hay những ác nhân nào rõ rệt; The Wind Rises cũng không ngoại lệ.

Miyazaki bảo ông biết mình đang tự lôi mình vào điều gì với bộ phim này.

“Tôi biết bộ phim về một nhà thiết kế máy bay chiến đấu sẽ làm dấy lên nhiều câu hỏi trong đội ngũ của chúng tôi và phần còn lại của nước Nhật. Do vậy tôi có chút chần chừ trước khi làm phim này,” Miyazaki cho NPR biết. “Kể từ lúc chiến tranh kết thúc năm 1945 đến nay đã là một thời gian dài, nhưng Nhật-bản chưa thật sự đạt được thoả thuận với các nước láng giềng về phần lịch sử đó.”

Lịch sử thế chiến hai dẫn đến những mối quan hệ bất hoà giữa các nước Đông Á.

Những nhà bình luận Nam Hàn chỉ ra rằng chiếc Zero được làm ra bằng sức lao động của người Hàn. Tổng thống Nam Hàn Park Geun-hye từ chối gặp một vị lãnh đạo của Nhật nếu không có lời xin lỗi nào cho “việc làm sai trái” thời chiến.

Ở Trung-quốc, lễ tưởng niệm cuộc xâm lược của Nhật năm 1931, và mối xung đột đang tiếp diễn xoay quanh một nhóm đảo, đã dẫn đến những cuộc biểu tình bạo lực chống Nhật.

Còn ở ngay nước Nhật, đã xảy ra những cuộc biểu tình hận thù nhắm vào sắc dân Hàn, và kêu gọi thay đổi “Hiến pháp Hoà bình” vốn được ban hành sau thời chiến.

Miyazaki, sinh năm 1941, nói rằng “chủ nghĩa dân tộc lỗi thời” ở Nhật đã gợi ông nhớ về quãng thời gian dẫn đến thế chiến hai – điều này làm ông đi tới quyết định làm bộ phim này.

Một nhân vật phức tạp

Đạo diễn là một người cương quyết theo chủ nghĩa hoà bình, tuy vậy The Wind Rises lại xoay quay một nghịch lí phức tạp.

“Nhân vật trung tâm là một chàng trai mơ ước dược tạo ra một chiếc máy bay hiệu năng nhất, đẹp đẽ nhất,” theo lời nhà làm phim Linda Hoaglund, cựu dịch giả của Miyazaki, người đã làm phụ đề cho năm bộ phim của ông. “Bởi vì hoàn cảnh lịch sử, ông ấy không có lựa chọn nào khác ngoại trừ việc dính vào một cuộc chiến vốn có kết cuộc thảm hoạ cho đất nước ông ta.”

Bà chỉ ra rằng khán giả Mĩ có thể xem bộ phim theo cách khác so với khán giả Á châu – một kết quả tự nhiên đến từ chiến thắng của người Mĩ ở cuộc chiến.

Hoaglund lớn lên tại Nhật. Ở trường học nơi đó, bà được dạy rằng những phi công kamikaze là những kẻ tử đạo anh hùng. Sau này, bà nhận ra rằng nhiều người Mĩ nghĩ mấy phi công đó là những kẻ cuồng tín muốn tự sát. Điều đó khiến bà tự làm bộ phim về những phi công kamikaze còn sống, những người mà theo bà đang đối diện với cùng vấn đề như người kĩ sư thiết kế máy bay trong phim.

“Họ là những thanh niên 18-19 tuổi, tuyệt vọng trong cuộc sống, nhưng đất nước và quân đội của họ đưa họ vào tình thế không có lựa chọn nào khác ngoại trừ việc chấp nhận mệnh lệnh,” Hoaglund cho biết. “Hình ảnh này về những người trẻ sống lí tưởng và muốn phụng sự đất nước, nhưng kì cùng lại bị chính đất nước mình phản bội ở trong sự lựa chọn đến với cuộc chiến của họ, và hình ảnh ấy là một thứ gì đó bạn cũng có thể thấy trong phim The Wind Rises.”

Khi người ta hỏi Miyazaki liệu Horikoshi, viên kĩ sư của Zero, có phải là một khuôn mặt bi kịch không, ông đáp lại: “Mỗi người sống trong thời kì bi đát ấy đều là một khuôn mặt bi kịch. Hết thảy những điều mà con người cá nhân chúng ta có thể làm là sống cuộc đời mình thật trọn vẹn.”

Duy Đoàn chuyển ngữ
Sài-gòn, 20140606

Nguồn:
Yu, Alan. “Animated Film on the ‘Kamikaze Plane’ Hits a Nervein Asia.” NPR, 11/2013: http://www.npr.org/blogs/parallels/2013/11/16/245068512/animated-film-on-the-kamikaze-plane-hits-a-nerve-in-asia

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s