J. E. Cirlot – Tiên nữ

Một hình tượng thường mang một trong hai dạng: như một nữ nhân điểu hay như một nữ nhân ngư. Những tiên nữ trong thần thoại Hi-lạp được coi là con gái của dòng sông Achelous và nữ thần Calliope; và Ceres biến họ thành chim. Chúng sống ở những vùng núi. Truyền thuyết quy cho chúng một tiếng hát ngọt ngào đến nỗi chúng có thể cám dỗ kẻ du hành, chỉ để nuốt sống y. Về sau, thần thoại làm hồi sinh những tiên nữ với đuôi cá có sào huyệt là những đảo đá và những vách đá và là những kẻ cũng hành xử giống những gì chị em chúng đã thực hiện với Nguyên tố khí. Thần thoại tiên nữ là một trong những thần thoại bền vững nhất trong mọi thần thoại; giữa vài người đi biển nó thậm chí còn dai dẳng đến tận ngày nay (8). Tài liệu có liên quan đến các tiên nữ này được tìm thấy trong tác phẩm của Aristotle, Pliny, Ovid, Hyginus, trong Physiologus (thế kỉ 2) và những sách ngụ ngôn về loài vật thời trung cổ. Có niên đại từ trước thế kỉ 10 là những tiên nữ hai đuôi trên ô trán [tympanum] nhà nguyện St. Michael d’Aiguilhe ở Le Puy và những nữ tiên điểu [siren-birds] ở Saint-Benoît-sur-Loire. Chúng và những tiên xà [viperfairies] của Pháp – như đã được minh hoạ chi tiết bởi Melusina – là những hình tượng phức tạp và chúng ta không thoả mãn cho rằng chỉ một cách diễn giải theo nghĩa đen như vậy đã là cách diễn giải đúng. Chúng có thể là những đại diện hợp lí của những nội lực thấp hơn trong người nữ, hay của người nữ như hạ cấp, như trong trường hợp của những yêu nữ [lamia]; hay chúng cũng có thể tượng trưng cho trí tưởng tượng sai lạc bị nhử hướng đến những mục đích căn bản hay hướng đến tầng nguyên thuỷ của sự sống; hay của nỗi thống khổ vì khát khao dẫn đến sự tự huỷ hoại, vì cơ thể dị thường của chúng không thể thoả mãn những đam mê được khuấy động bởi thứ âm nhạc đầy mê hoặc và bởi vẻ đẹp của khuôn mặt và bầu ngực chúng. Dường như chúng phần lớn là những biểu tượng của ‘những cám dỗ’ tản mạn dọc đường sống (hay của chuyến hải hành tượng trưng) ngăn cản sự tiến hoá của tinh thần bằng sức quyến rủ, thu hút nó vào những gì vẫn hằng hữu trên hòn đảo ma quái; hay, nói cách khác, gây ra cái chết yểu của nó. Tiên nữ hai đuôi (một ví dụ tinh tế có thể tìm thấy trên một đầu cột trong cung niệm [apse] của tu viện San Cugat) có thể được giải thích theo tâm lí học như một sự pha trộn đơn giản: hai chân của người nữ ghép vào một cái đuôi cá tạo thành một nữ nhân ngư hai đuôi; nhưng nó cũng có thể được diễn giải theo biểu tượng học qua sự tham chiếu đến tạo nghĩa thâm sâu về Song nam [Gemini]. Dường như với chúng ta hai đuôi là một bản sao thuộc về địa ngục của tư thế cổ điển của sự sùng bái trong đó cả hai cánh tay đều giơ lên – một tư thế đặc trưng, ví dụ, của những bức tượng nhỏ của những nữ tư tế ở Crete. Căn cứ cho rằng biển là vực dưới thấp và là một hình ảnh của vô thức, thì hai đuôi cá, gắn liền với biển, hẳn phải biểu lộ tính nhị nguyên (hay đối lập) trong lòng những tầng nước sâu. Wirth duy trì ý tưởng cho rằng tiên nữ chỉ đơn giản là một biểu tượng của người nữ, và người nữ ấy là một hiện thân chân thực của linh hồn trần thế, đối ngược với người nam, là con trai của thiên giới. Ông diễn đạt khái niệm của mình về sự nhập hồn như sau: ‘Sự sống cám dỗ linh hồn của những kẻ bị tước đoạt nó. Tại sao cái thế giới khác kia không giữ lại mãi mãi những thực thể tâm linh khát khao hướng đến sự đầu thai ấy? Những nàng con gái của loài người giăng bẫy những chàng con trai của thiên giới bằng nhan sắc của mình, kéo họ xuống một cách không thể cưỡng được. Sức mê hoặc do đó được quy cho tiên nữ mà tiếng hát của chúng làm say đắm người nghe đến nỗi y sa vào trong lòng đại dương’ (của những vực nước thấp hơn và của những hình thể sơ sinh) ‘lúc nhúc muôn vàn sinh mạng. Tiên nữ cám dỗ này có được những quyền năng ấy là nhờ những hình thể thay đổi chi phối bởi mặt trăng, hình lưỡi liềm của trăng chiếu sáng trên trán y’ (59).

Tiên nữ hai đuôi (thế kỉ 15)

Tiên nữ hai đuôi (thế kỉ 15)

Tiên nữ trong hình dạng đặc trưng nhất của ‘nữ nhân điểu’ – hình chạm nổi ở đại giáo đường Barcelona

Tiên nữ trong hình dạng đặc trưng nhất của ‘nữ nhân điểu’ – hình chạm nổi ở đại giáo đường Barcelona

Số hai là một yếu tố căn cốt trong tính biểu tượng của tiên nữ hai đuôi (theo một bức vẽ La-mã)

Số hai là một yếu tố căn cốt trong tính biểu tượng của tiên nữ hai đuôi (theo một bức vẽ La-mã)

K.H. dịch
2015.08.
14

Nguyên chú của tác giả:
(8) B. G. P. Diccionario universal de la mitología. Barcelona, 1835
(59) WIRTH, Oswald. Le Tarot des imagiers du Moyen Age. Paris, 1927

Nguồn:
Cirlot, J. E. “Siren” A Dictionary of Symbols. Trans. Jack Sage. 2nd edition. London: Routledge, 1971

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s